امروز، سالروز شهادت جان‌گداز سید الساجدین، امام زین‌العابدین علیه‌السلام؛ فرصتی است تا به گوشه‌ای از مکتب عرفانی و اخلاقی آن امام همام نزدیک شویم. حضرت سجاد(ع) که عبادت و بندگی را به اوج رساندند، در کنار مناجات‌های شورانگیزشان، آموزه‌های عملی و کاربردی نیز برای زندگی روزمره به یادگار گذاشته‌اند. در ادامه، گزیده‌ای از فرمایشات فقیه عالیقدر آیت‌الله العظمی علی کریمی جهرمی درباره سه درس اخلاقی از آن حضرت را می‌خوانید.

آموزه نخست؛ یأس از مردم، سرمایه‌ای بی‌بدیل

حضرت امام زین‌العابدین علیه‌السلام می‌فرماید: «أظهر الیأس من النَّاسِ فَذَلِکَ هُوَ الْغِنَی»؛ یعنی ناامیدی از مردم و آشکار کردن آن، همان غنای واقعی است. امام علیه‌السلام در اینجا به یک اصل عمیق اخلاقی و اجتماعی اشاره می‌فرمایند. انسانی که چشم امیدش به ثروت و دارایی دیگران نباشد، حتی اگر از نظر مالی فقیر باشد، از نظر معنوی و اخلاقی غنی است. این غنا، غنای کامل و تمام‌عیار است. انسان غنی، کسی است که چشمش به مال کسی نباشد؛ حتی اگر نان شب نداشته باشد، امیدی به ثروتمندان و پولدارها نداشته باشد که کمکی به او کنند.

آشکار کردن این یأس از مردم، نه با زبان و گفتار، بلکه با عمل و رفتار است. طبیعت انسان نباید طبع گدا باشد؛ طوری نباشد که دنبال این و آن بیفتد، از این چیزی بگیرد و از آن چیزی بگیرد. بلکه با عمل خود نشان دهد که هیچ امیدی به کمک مردم ندارد؛ نه پولی، نه ثروتی، نه تشکیلاتی. این ناامیدی از مردم، به معنای قطع ارتباط با جامعه نیست، بلکه به معنای استقلال واستغنای نفس و عدم وابستگی مالی و روانی به دیگران است. جامعه انسانی به هم پیوسته است و طبیعی است که انسان‌ها به یکدیگر نیازمند باشند، اما امام علیه‌السلام می‌فرمایند که تا آنجا که ممکن است، حوائج خود را از مردم کاهش دهیم.

آموزه دوم؛ کم‌طلبی، رهایی از فقر ذلت‌بار

امام علیه‌السلام می‌فرمایند: «وَ أَقِل طلب الْحَوَائِجِ إِلَیْهِمْ فَذَلِکَ الْفَقْرُ الحاضر»؛ حوائج خود را کم کن و از مردم طلب نکن، زیرا این خود فقر است. طلب کردن حاجت از مردم، فقر حاضر و آماده است. انسانی که مرتباً از این و آن چیزی می‌خواهد، صبح و شب دست نیاز به سوی دیگران دراز می‌کند، دچار فقر ذلت‌باری شده است که امام علیه‌السلام آن را فقر نامیده‌اند؛ یعنی فقری که همیشه دم دست است و انسان را خوار می‌کند.

البته ممکن است بگوییم در جامعه‌ای به‌هم‌پیوسته، نمی‌توان کاملاً از نیاز به دیگران رهایی یافت. امام علیه‌السلام نیز این واقعیت را می‌پذیرند، اما تأکید می‌فرمایند که تا حد ممکن، طلب حوائج از مردم را کاهش دهیم. ملاک غنا و ثروتمندی، میزان دارایی نیست، بلکه طبع و سرشت انسان است. کسی که دنیا پول و ثروت داشته باشد، اما طبعش گدا باشد و چشمش به این و آن باشد، از نظر امام علیه‌السلام فقیر است. این آموزه، ما را به سمت خوداتکایی و تلاش برای رفع نیازهای خود هدایت می‌کند. هرچند انسان در جامعه به دیگران نیاز دارد، اما نباید این نیاز به یک عادت و وابستگی مزمن تبدیل شود.

آموزه سوم؛ پرهیز از عمل نیازمند به عذرخواهی

امام علیه‌السلام می‌فرمایند: «وَ إِیَّاکَ وَ مَا یُعْتَذَرُ مِنْهُ»؛ از کاری بپرهیز که بعداً مجبور به عذرخواهی از آن شوی. این سخن، حکیمانه‌ترین و کاربردی‌ترین آموزه است. چقدر از مشکلات اجتماعی ما با رعایت این اصل حل می‌شود! کاری نکنیم که بعد بگوییم: «متوجه نبودم»، «ندانستم»، «از زبانم در رفت»، «من غرضی نداشتم»، «می‌خواستم شوخی کنم». چرا انسان عاقل کاری کند که بعد پشیمان شود؟ این در اعمال و رفتار نیز صدق می‌کند. انسان مالک خود باشد؛ زمام نفس و زبان خود را در دست داشته باشد. شوخی‌های تند و ناروا که باعث ناراحتی، دل‌شکستگی و آزردگی دیگران می‌شود، بعد از آن عذرخواهی هم سودی ندارد. ظلم کردن به مردم، آبروی آن‌ها را بردن، و هر عملی که نیازمند عذرخواهی باشد، از این دست است.

این کلمه اگر دائماً در ذهن ما باشد، هرگز دچار ابتلا نمی‌شویم و هرگز در وادی شرمساری و عذرخواهی نمی‌افتیم. چرا انسان کاری کند که بعد بخواهد عذر آن را بخواهد؟ شیطان فریبم داد، از دستم در رفت... این‌ها همه نشانه عدم تملک نفس است. انسان باید مالک خود باشد. در معاملات، در گفتگوها، در خانه، با رفقا، با همسایگان، با بیگانگان، با همه مراعات کنیم. بسیاری از مطالبی که در روزنامه‌ها می‌آید، از همین‌جاها درست می‌شود: این می‌گوید تو دروغ می‌گویی، آن می‌گوید تو دروغ می‌گویی، آن می‌گوید تو خوردی... اگر انسان همین کلمه را یادش باشد که کاری نکند که بعد بخواهد عذر بخواهد، اول کار مواظب اعمال خودش باشد، بسیاری از این مشکلات حل می‌شود.

سه راهکار ساده، یک زندگی متفاوت

این سه آموزه از امام سجاد علیه‌السلام، راهنمای عملی برای زندگی روزمره است: ناامیدی از مردم و آشکار کردن آن با عمل، که غنای واقعی است. کم کردن طلب حوائج از مردم، که رهایی از فقر ذلت‌بار است. و در نهایت پرهیز از کاری که بعداً نیازمند عذرخواهی باشد، که عزت نفس و تملک نفس را به ارمغان می‌آورد.