بهگزارش قدس آنلاین، نشریه تحلیلی فارن افرز در آخرین شماره خود با اشاره به آخرین جنگهای اتفاق افتاده میان قدرتهای اتمی، میزان بازدارندگی ایجادشده در نتیجه داشتن بمب اتم را بررسی کرده است. این نشریه نوشته است: در ژوئن ۲۰۲۵، نیروهای امنیتی اوکراین عملیاتی جسورانه و بیسابقه را در عمق خاک روسیه اجرا کردند. آنها با نفوذ به داخل این کشور، پهپادهای کوتاهبرد حمله را در کامیونهای باری پنهان کرده و آنها را نزدیک پایگاههای هوایی متعدد روسیه — ازجمله پایگاههایی در منطقه آمور در مرز با چین — مستقر کردند. این عملیات با نام «شبکه عنکبوت» نه تنها از نظر نسبت هزینه به فایده شگفتانگیز بود (یک پهپاد ۵۰۰ دلاری که بمبافکنی به ارزش دهها میلیون دلار را نابود کرد) بلکه مهمتر از آن، این واقعیت بود که چنین حملهای اصلاً رخ داد. اوکراین مستقیماً به قابلیتهای هستهای روسیه حمله کرد و روسیه نهتنها نتوانست از نابودی آنها جلوگیری کند، بلکه حتی با عملیات اتمی، تلافی هم نکرد.
این رویداد، نمونهای برجسته از روند گستردهتری است که نویسنده، آن را «شکست بازدارندگی هستهای» مینامد. برای دههها، کشورها تصور میکردند در اختیار داشتن سلاح هستهای، مطمئنترین ضمانت امنیت ملی است. بسیاری از ناظران، حمله تمامعیار روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ را دلیلی بر اشتباه اوکراین در سال ۱۹۹۴ دانستند که تسلیم سلاحهای هستهای ارثبرده از شوروی شد. استدلال آنها این بود که اگر اوکراین بمب اتم داشت، روسیه هرگز جرئت چنین تهاجمی را نمیکرد. استدلال مشابهی در مورد ایران مطرح میشد: اگر تهران پیش از این سلاح هستهای داشت، اسرائیل و آمریکا نمیتوانستند به این شدت به زیرساختهای نظامی و رهبران آن ضربه بزنند. نتیجهگیری رایج این بود که کشورهای بیشتری به دنبال سلاح هستهای خواهند رفت تا در برابر تجاوز بیمه شوند.
اما تحولات اخیر دقیقاً خلاف این را نشان میدهند. اوکراین نه تنها به اهداف دور در خاک روسیه حمله میکند، بلکه مستقیماً به داراییهای مرتبط با نیروی هستهای این کشور ضربه میزند.
رژیم اشغالگر و شکست از ایران
ایران و محور مقاومت هم طی عملیاتهای تلافیجویانه بارها به اسرائیل -که بهطور گسترده به سلاح هستهای مجهز است- حمله کردهاند. تهران موشک و پهپاد به سمت شهرهای اسرائیل و حتی تأسیسات هستهای آن شلیک کرده است. هند و پاکستان، هر دو قدرت هستهای، در ماه می ۲۰۲۵ شدیدترین درگیری متعارف خود در قرن حاضر را تجربه کرده و به عمق خاک یکدیگر حمله کردند. در همه این موارد، احتمال تشدید و تلافی هستهای نتوانست جلو جنگ متعارف و هیبریدی را بگیرد. بازیگران دولتی و غیردولتی عملاً بلوف قدرتهای هستهای را رو کردهاند.
سلاحهای هستهای در برابر حملات مداوم متعارف و هیبریدی ناتوان به نظر میرسند. زرادخانهای از موشکهای بالستیک قارهپیما، زیردریاییهای هستهای و بمبافکنهای راهبردی، در برابر رگبار پهپادهای ارزانقیمت، تا زمانی که صاحب آنها حاضر به استفاده واقعی از سلاح هستهای نباشد، بازدارندگی چندانی ایجاد نمیکند. این واقعیت باید هم قدرتهای هستهای موجود و هم کسانی را که به فکر دستیابی به آن هستند، به تأمل وادارد.
شکست یک تابو ۷۰ ساله
تابو ۷۰ساله هستهای در ماههای اولیه حمله روسیه به اوکراین بهشدت آزمایش شد، زمانی که ولادیمیر پوتین ظاهراً نزدیک بود از سلاحهای هستهای تاکتیکی برای جلوگیری از شکست نیروهایش استفاده کند. او با ترکیبی از مخالفت فرماندهان نظامی خود، فشار عمومی چین و هند و احتمالاً فشار خصوصی واشنگتن، منصرف شد. هرچند این تابو مطلق نیست، اما هر رهبری که به استفاده از سلاح هستهای فکر کند، با مقاومت شدید مواجه میشود و باید بداند به عنوان دومین انسانی که بمب را در جنگ به کار برده، جایگاهی بدنام در تاریخ خواهد داشت.
برای قدرتهای هستهای، درس این دوران تکاندهنده است. رقبا و دشمنان -چه دولتی و چه غیردولتی- بیش از پیش آماده و قادر به حمله متعارف به آنها هستند. این امر منطق سنتی بازدارندگی هستهای را برهم میزند. بازدارندگی مبتنی بر تهدید تلافی هستهای در حال تضعیف است و بازدارندگی «انکار» (یعنی ایجاد این تصور که حمله بیفایده است) اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد.
راههای جایگزین
نویسنده در ادامه پیشنهادهایی هم برای ایجاد بازدارندگیهای جایگزین ارائه میدهد. به عقیده او رویکرد ایجاد بازدارندگی نیازمند تغییر اولویتهاست. به جای سرمایهگذاری هنگفت در مدرنسازی پلتفرمهای موجود، قدرتهای هستهای باید بر تقویت دفاع اطراف تأسیسات هستهای، افزایش تابآوری و تمرکز بر دفاع در برابر حملات متعارف سرمایهگذاری کنند. همچنین باید هنجارهای بینالمللی را تقویت کنند؛ برای مثال، تعهد به عدم حمله به نیروگاههای هستهای و تأسیسات نظامی هستهای. چنین تدابیری میتواند از تشدید بحران در لحظاتی که طرفهای درگیر احساس جسارت میکنند، جلوگیری کند.
برای کشورهای غیرهستهای نیز تضعیف بازدارندگی هستهای سنتی هشداری است: بمب اتم نه تنها تضمین امنیت نمیآورد، بلکه ممکن است اشکال جدیدی از خطر و آسیبپذیری را به همراه داشته باشد.
در نهایت این تحلیلگر نتیجه میگیرد هرچند سلاح هستهای هنوز در روابط مستقیم میان قدرتهای بزرگ (مانند آمریکا-روسیه) نقش بازدارنده دارد، اما در برابر تهدیدهای متعارف و هیبریدی از سوی بازیگران کوچکتر، کاراییاش کاهش یافته است. راهحل، سرمایهگذاری کمتر در زرادخانههای عظیم و بیشتر در دفاع، تابآوری و هنجارهای ضدتشدید است. گسترش سلاح هستهای راهحل نیست؛ بلکه خطرناکتر از آن است که بسیاری تصور میکنند.
خبرنگار: نیکپندار
نظر شما