میلیونها ایرانی برای دسترسی به اینترنتی که زمانی بدون واسطه در اختیار داشتند، امروز ناچارند هزینه ای جداگانه بپردازند؛ هزینه ای که نه صرف توسعه زیرساخت میشود و نه کیفیت ارتباطات را افزایش میدهد، بلکه به جیب شبکه ای میرود که حتی وزیر ارتباطات نیز از آن با عنوان «مافیای فیلترشکن» یاد میکند. حالا دیگر فروش VPN تنها یک کسب وکار زیرزمینی نیست؛ به صنعتی چند هزار میلیارد تومانی تبدیل شده که اقتصاد دیجیتال، امنیت سایبری و حتی سبد هزینه خانوار را تحت تأثیر قرار داده است.
اینترنتی که دو بار فروخته میشود
اینترنت در ایران سال هاست فقط یک خدمت ارتباطی نیست؛ به کالایی دو مرحله ای تبدیل شده است. شهروند ابتدا هزینه خرید اینترنت را به اپراتور پرداخت میکند، اما برای استفاده از بخش قابل توجهی از همین اینترنت، مجبور است مبلغ دیگری نیز برای خرید فیلترشکن بپردازد.
همین موضوع باعث شده کارشناسان از شکل گیری نوعی «اقتصاد موازی اینترنت» سخن بگویند؛ اقتصادی که خارج از سازوکارهای رسمی شکل گرفته و گردش مالی آن هر سال بزرگ تر میشود.
اظهارات چندی پیش سید ستار هاشمی نیز مهر تأییدی بر همین واقعیت است. او با اشاره به نفوذ گسترده فیلترشکنها گفته است که گردش مالی بالای مافیای فروش VPN، مقابله با آن را به کاری دشوار تبدیل کرده است.
این نخستین بار است که یک مقام مسئول، به صراحت از وجود گردش مالی عظیم در بازار فروش فیلترشکن سخن میگوید؛ بازاری که تا چند سال قبل تنها در حد گمانه زنی درباره آن صحبت میشد.
۸۰ درصد کاربران، مشتریان یک بازار زیرزمینی
براساس گزارشهای منتشر شده از سوی مرکز پژوهشهای مجلس، انجمن تجارت الکترونیک و همچنین اظهارات وزیر ارتباطات، بین ۸۳ تا ۸۶ درصد کاربران اینترنت ایران برای دسترسی به برخی خدمات آنلاین از ابزارهای عبور از فیلترینگ استفاده میکنند.
اگر تعداد کاربران اینترنت کشور را حدود ۷۴ میلیون نفر در نظر بگیریم، معنای این آمار آن است که بیش از ۶۰ میلیون ایرانی به شکل روزانه یا مستمر از انواع VPN استفاده میکنند؛ جمعیتی که از کل جمعیت بسیاری از کشورهای اروپایی بیشتر است.
اما همه این افراد مشتری نسخه های پولی نیستند؛ برآوردهای رسمی نشان میدهد حدود ۳۰ درصد کاربران اینترنت، یعنی بیش از ۲۲ میلیون نفر، برای استفاده از نسخه های غیر رایگان هزینه پرداخت میکنند.
اگر متوسط قیمت هر اشتراک ماهانه را حدود ۱۷۰ هزار تومان در نظر بگیریم، نتیجه عددی شگفت آور خواهد بود؛ بازاری با گردش مالی حدود ۳.۷ تا ۳.۸ هزار میلیارد تومان در ماه؛ یعنی روزانه بیش از ۱۲۵ میلیارد تومان و ساعتی بیش از ۵ میلیارد تومان.
این یعنی هر دقیقه، میلیونها تومان پول از جیب کاربران به بازاری منتقل میشود که نه ساختار شفافی دارد، نه مالیات میدهد و نه نظارت مشخصی بر عملکرد آن وجود دارد.
بازاری که فقط فروشنده سود میکند
آنچه بازار فیلترشکن را به پدیده ای متفاوت تبدیل کرده، تنها حجم پول نیست؛ بلکه این واقعیت است که تقریباً هیچ ارزش افزوده ای برای اقتصاد کشور ایجاد نمیکند.
پولی که کاربران برای خرید VPN میپردازند، صرف توسعه شبکه، ایجاد اشتغال مولد یا سرمایه گذاری در زیرساختهای ارتباطی نمیشود؛ بخش قابل توجهی از این گردش مالی به سمت فروشندگان ناشناس، واسطه ها و کانالهایی میرود که فعالیت آنها خارج از اقتصاد رسمی انجام میشود.
در چنین شرایطی، خانوار ایرانی عملاً برای استفاده از یک خدمت، دو بار هزینه پرداخت میکند؛ یک بار برای خرید بسته اینترنت و بار دیگر برای امکان استفاده از همان اینترنت، این موضوع، هزینه دسترسی به فضای مجازی را به یکی از اقلام ثابت سبد هزینه بسیاری از خانوادهها، دانشجویان، صاحبان کسب وکارهای اینترنتی و تولید کنندگان محتوا تبدیل کرده است.
برندگان واقعی بازار فیلترشکن چه کسانی هستند؟
وقتی گردش مالی یک بازار از مرز چند هزار میلیارد تومان در ماه عبور میکند، طبیعی است که این پرسش مطرح شود؛ سود این پولها به جیب چه کسانی میرود؟
پاسخ به این سؤال البته ساده نیست، زیرا برخلاف بسیاری از بازارهای رسمی، فروش فیلترشکن در ایران ساختار شفافی ندارد. بخش عمده این بازار از طریق کانالهای تلگرامی، صفحات اینستاگرامی، وب سایتهای ناشناس، درگاه های واسطه پرداخت و فروشندگان غیررسمی اداره میشود؛ بازاری که نه آمار دقیقی از تعداد فعالان آن وجود دارد و نه اطلاعات روشنی از محل گردش درآمدهایش منتشر شده است.
با این حال، اظهارات چندی پیش ابوالحسن فیروزآبادی، دبیر سابق شورای عالی فضای مجازی، ابعاد تازه ای از این بازار را آشکار کرد. او اعلام کرد که حتی برخی شرکتهای بزرگ غیرخصوصی نیز وارد بازار فروش VPN شدهاند؛ موضوعی که نشان میدهد سود حاصل از این بازار آن قدر وسوسه کننده شده که تنها به فروشندگان خرد محدود نمانده است.
فیروزآبادی همچنین تأکید کرده بود که حجم مالی این بازار به چند هزار میلیارد تومان رسیده و همین مسئله مقابله با آن را پیچیده تر کرده است.
این اظهارات در کنار سخنان سید ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، که از «مافیای فیلترشکن» سخن گفته بود، تصویری از بازاری ارائه میدهد که ذی نفعان آن به مراتب گسترده تر از تصور عمومی هستند.
اقتصاد دیجیتال؛ بازنده بزرگ فیلترینگ
در سوی دیگر این معادله، اقتصاد دیجیتال ایران قرار دارد؛ بخشی که بسیاری از کارشناسان معتقدند بیشترین آسیب را از گسترش بازار فیلترشکن دیده است.
امیرحسین دهقان، کارشناس شبکه،معتقد است گردش مالی چند هزار میلیارد تومانی بازار VPN، سرمایه ای را که میتوانست صرف توسعه خدمات دیجیتال، تولید محتوا یا سرمایه گذاری در کسب وکارهای فناوری شود، به سمت بازاری غیرشفاف هدایت کرده است.
به گفته او، اپراتورهای اینترنت، شرکتهای ارائه دهنده خدمات آنلاین و استارتاپها نیز از این وضعیت متضرر شده اند؛ زیرا بخش قابل توجهی از ترافیک کاربران به جای گردش در اکوسیستم داخلی، از مسیرهای رمزگذاریشده VPN عبور میکند؛ مسیری که هم هزینه بیشتری به کاربران تحمیل میکند و هم کیفیت خدمات را کاهش میدهد.
کارشناسان اقتصاد دیجیتال معتقدند رونق بازار فیلترشکن، تنها به معنای افزایش فروش VPN نیست؛ بلکه نشانه انتقال بخشی از سرمایه خانوارها از اقتصاد رسمی به اقتصاد خاکستری است؛ اقتصادی که مالیات نمیدهد، اشتغال شفاف ایجاد نمیکند و سهمی در توسعه زیرساختهای کشور ندارد.
هزینه ای که فقط پول نیست؛ امنیت کاربران زیر ذره بین
پیامد های گسترش استفاده از فیلترشکن تنها به هزینه های مالی محدود نمیشود؛ در سالهای اخیر بارها کارشناسان امنیت سایبری نسبت به خطر استفاده از VPNهای ناشناس هشدار دادهاند.
حمیدرضا احمدی، نایب رئیس کمیسیون اینترنت انجمن تجارت الکترونیک، معتقد است بسیاری از فیلترشکنهای رایگان میتوانند اطلاعات کاربران را جمع آوری کرده یا تلفن همراه آنها را در معرض آلودگیهای امنیتی قرار دهند.
براساس گزارشهای انجمن تجارت الکترونیک، افزایش استفاده از VPNهای رایگان یکی از عوامل رشد حملات سایبری و آلودگی دستگاه های کاربران به بدافزارها و شبکههای بات (Botnet) عنوان شده است.
به گفته کارشناسان، کاربران هنگام نصب بسیاری از این نرمافزارها، بدون اطلاع، مجوز دسترسی به اطلاعات شخصی، فایلها، موقعیت مکانی، مخاطبان و حتی پیامهای خود را در اختیار توسعه دهندگان ناشناس قرار میدهند؛ موضوعی که میتواند زمینه ساز سرقت اطلاعات، کلاهبرداریهای اینترنتی و سوء استفادههای امنیتی باشد.
در چنین شرایطی، هزینه استفاده از فیلترشکن تنها مبلغ اشتراک ماهانه نیست؛ بلکه گاهی بهای آن، از دست رفتن حریم خصوصی کاربران است.
چرا بازار فیلترشکن هر روز بزرگ تر میشود؟
پاسخ به این پرسش را باید در تغییر رفتار کاربران اینترنت جست وجو کرد. تا پیش از اعمال محدودیت های گسترده بر برخی شبکه های اجتماعی و پیام رسانها، استفاده از فیلترشکن برای بخش بزرگی از جامعه ضرورتی نداشت، اما امروز، این ابزار از یک انتخاب به یک نیاز روزمره برای میلیونها ایرانی تبدیل شده است.
بررسیهای انجمن تجارت الکترونیک و نتایج افکارسنجی ایسپا نشان میدهد بیش از ۶۰ درصد کاربران پیش از سال ۱۴۰۱ از فیلترشکن استفاده نمیکردند، اما اکنون این نسبت به بیش از ۸۰ درصد رسیده است. این تغییر، به خوبی نشان میدهد که رشد بازار VPN بیش از آنکه محصول تبلیغات فروشندگان باشد، نتیجه افزایش تقاضا در جامعه است.
این تقاضا نیز تنها به استفاده از شبکه های اجتماعی محدود نمیشود. بسیاری از برنامه های آموزشی، سرویسهای ابری، ابزارهای هوش مصنوعی، سامانه های توسعه نرمافزار، منابع علمی، خدمات پرداخت بینالمللی و حتی برخی نرمافزارهای کاری نیز بدون استفاده از VPN در دسترس کاربران ایرانی نیستند. به همین دلیل، امروز دانشجو، برنامه نویس، پژوهشگر، خبرنگار، پزشک، طراح گرافیک و حتی صاحبان کسب وکارهای کوچک، همگی بخشی از مشتریان بازار فیلترشکن هستند.
اینترنت گران تر از آنچه تصور میکنیم
هزینه خرید اشتراک VPN تنها بخشی از هزینهای است که کاربران میپردازند؛ کارشناسان شبکه معتقدند استفاده دائمی از فیلترشکن، بین ۳۰ تا ۴۰ درصد به مصرف اینترنت اضافه میکند؛ زیرا دادهها پیش از رسیدن به مقصد، رمزگذاری شده و از سرورهای واسط عبور میکنند. این فرآیند که در ادبیات فنی «Overhead» نام دارد، باعث میشود حجم بیشتری از بسته های اینترنتی مصرف شود.
به بیان ساده، کاربری که تصور میکند ماهانه ۲۰ گیگابایت اینترنت مصرف کرده است، ممکن است چند گیگابایت از این حجم را فقط به دلیل روشن بودن VPN از دست داده باشد؛ بدون آنکه محتوای بیشتری دریافت کرده باشد؛ این یعنی هزینه واقعی فیلترینگ، فقط پول اشتراک VPN نیست؛ بلکه افزایش هزینه خرید بسته های اینترنتی نیز به آن اضافه میشود.
تجربه جهان چه میگوید؟
بررسی تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد هرجا محدودیت گسترده بر اینترنت اعمال شده، بازار ابزارهای دور زدن محدودیت نیز به همان نسبت رشد کرده است.
در کشورهایی مانند چین و روسیه، دولتها تلاش کردهاند با توسعه خدمات بومی و اعمال قوانین سختگیرانه، وابستگی کاربران به VPN را کاهش دهند، اما حتی در این کشورها نیز استفاده از ابزارهای عبور از محدودیت همچنان ادامه دارد.
کارشناسان حوزه سیاست گذاری اینترنت معتقدند تجربه جهانی نشان میدهد تا زمانی که میان نیاز کاربران و دسترسی آزاد به خدمات دیجیتال شکاف وجود داشته باشد، بازار فیلترشکن نیز به فعالیت خود ادامه خواهد داد؛ بازاری که هرچه محدودیت ها بیشتر شود، سودآوری آن نیز افزایش مییابد.
کارشناسان چه راهکاری پیشنهاد میکنند؟
نکته قابل توجه آن است که بسیاری از کارشناسان، حتی آنهایی که منتقد وضعیت فعلی اینترنت هستند، معتقدند برخورد صرف با فروشندگان VPN نمیتواند این بازار را از بین ببرد.
حمیدرضا احمدی، نایب رئیس کمیسیون اینترنت انجمن تجارت الکترونیک، پیش از این تأکید کرده بود که مؤثرترین راه مقابله با مافیای فیلترشکن، کاهش نیاز مردم به استفاده از آن است.
بسیاری از تحلیلگران نیز بر این باورند که تا زمانی که تقاضای گسترده برای VPN وجود داشته باشد، عرضه کنندگان جدید جایگزین فروشندگان قبلی خواهند شد و این چرخه همچنان ادامه پیدا میکند.
از سوی دیگر، کارشناسان اقتصاد دیجیتال بر این نکته تأکید دارند که کاهش محدودیت های دسترسی، توسعه خدمات بومی رقابت پذیر، افزایش کیفیت اینترنت و ایجاد شفافیت در سیاست گذاری، میتواند به کوچک شدن تدریجی این بازار کمک کند.
پایان یک پرسش، آغاز پرسشی دیگر
بازار فیلترشکن در ایران امروز دیگر یک پدیده حاشیه ای نیست؛ به بخشی از اقتصاد غیررسمی کشور تبدیل شده است؛ بازاری که طبق برآوردها ماهانه هزاران میلیارد تومان گردش مالی دارد، میلیونها کاربر را درگیر کرده و پیامدهای اقتصادی، امنیتی و اجتماعی آن هر روز گسترده تر میشود.
شاید مهم ترین پرسشی که اکنون پیش روی سیاستگذاران قرار دارد، دیگر این نباشد که «چه کسی فیلترشکن میفروشد؟»؛ بلکه این باشد که چرا میلیون ها ایرانی حاضرند هر ماه برای خرید ابزاری هزینه کنند که تنها کارکرد آن، دسترسی به اینترنتی است که پیشتر بدون واسطه در اختیارشان قرار داشت؟
پاسخ به این پرسش، شاید مهم تر از هر آمار و رقم دیگری، آینده اقتصاد دیجیتال ایران را رقم بزند.
نظر شما