گاهی یک زخم کوچک که در نگاه اول بیاهمیت به نظر میرسد، میتواند آغازگر بیماریای باشد که آثار آن تا سالها روی پوست و زندگی فرد باقی میماند. سالک از جمله بیماریهایی است که اگرچه مرگبار نیست، اما به دلیل عوارض جسمی و پیامدهای روانی ناشی از باقی ماندن جای زخم، همچنان یکی از دغدغههای مهم نظام سلامت در بسیاری از مناطق کشور به شمار میرود. در این میان، نام اصفهان سالهاست در کنار این بیماری شنیده میشود؛ استانی که به واسطه شرایط خاص خود، همواره یکی از کانونهای شناخته شده سالک در ایران بوده است.
تداوم موارد ابتلا در این استان نشان میدهد سالک صرفاً یک بیماری مقطعی یا فصلی نیست، بلکه مسئلهای است که به دلیل ویژگیهای محیطی، شرایط زیستی و الگوی زندگی در برخی مناطق، همچنان نیازمند توجه مستمر نظام سلامت، مدیران شهری و خود مردم است. اگرچه پیشرفتهای پزشکی در زمینه تشخیص و درمان سالک، امید به کنترل عوارض این بیماری را افزایش داده، اما واقعیت این است که پیشگیری همچنان مؤثرترین راهکار برای کاهش بار بیماری محسوب میشود.
اصفهان به دلیل جایگاه ویژه خود در میان استانهای درگیر سالک، نیازمند برنامهریزی مداوم، آموزش همگانی و اقدامهای هدفمند برای کاهش خطر ابتلاست. افزایش شناخت جامعه نسبت به راههای انتقال، علائم اولیه و اهمیت مراجعه بهموقع برای درمان، علاوه بر کاهش تعداد مبتلایان، میتواند از بروز عوارض ماندگار بیماری نیز جلوگیری کند و گامی مؤثر در مسیر ارتقای سلامت عمومی و کاهش بار این بیماری در استان باشد.
در گفتوگو با دکتر بهاره ابطحی نائینی، فلوشیپ پوست کودکان و عضو هیئت علمی گروه علوم پزشکی دانشگاه اصفهان به ابعاد مختلف بیماری سالک در این استان پرداختهایم؛ از دلایل تبدیل شدن اصفهان به یکی از کانونهای اصلی این بیماری و عوامل مؤثر در تداوم آن گرفته تا راههای انتقال، گروههای در معرض خطر، روشهای تشخیص زودهنگام، جدیدترین شیوههای درمان و راهکارهای پیشگیری. همچنین در این مصاحبه، نکات مهمی درباره عوارض سالک، اهمیت مراجعه بهموقع بیماران، وضعیت شیوع بیماری در استان و توصیههای ضروری برای خانوادهها در مواجهه با زخمهای مشکوک مطرح شده است.
چرا اصفهان یکی از کانونهای بیماری سالک در ایران است؟ بیش از ۱۰۰سال است که بیماری سالک در اصفهان شایع شده، یعنی قابلیت مقابله با آن را نداریم؟
به دلیل مجموعهای از عوامل اکولوژیک و منطقهای و عوامل انسانی، لیشمانیا در اصفهان به عنوان یک بیماری اندمیک در نظر گرفته میشود. علت پایدار بودن بیماری در این منطقه، نبود مقابله یا عدم توانایی مقابله با این بیماری نیست؛ بلکه به دلیل مجموعهای از عوامل بوده که روی پایدار بودن چرخه زندگی انگل در این منطقه تأثیرگذار است. وجود بیابانهای گرم و خشک و شرایط اقلیمی در شرق اصفهان که شرایط را برای پایدار بودن انگل و مخزن آن فراهم میکند، یکی از مهمترین نکاتی است که باید به آن توجه کرد.
نکته دوم افزایش و گسترش ساخت و سازها به سمت مناطق بیابانی با گسترش حاشیه شهرنشینی است که به صورت ناخودآگاه، تماس افراد با ناقلان طبیعی لیشمانیا یعنی جوندگان صحرایی را بیشتر میکند و همین موضوع و تماس بیشتر با جوندگان صحرایی که به عنوان ناقلان اصلی انگل لیشمانیا در طبیعت محسوب میشوند به هر حال شانس ابتلا را بیشتر کرده و همچنین شانس تداوم این چرخه زندگی را هم بیشتر میکند.
بنابراین اگرچه تلاش میشود با پاکسازی مخازن اصلی بیماری و درمان به موقع افرادی که مبتلا میشوند، تمهیدات لازم برای مقابله با پشه خاکی انجام شود و البته این موضوع نسبت به گذشته بیشتر انجام شده و سبب کاهش نرخ لیشمانیا در استان شده اما اصفهان همچنان به عنوان یک منطقه اندمیک برای سالک در نظر گرفته میشود.
چرا در میان استانهای دیگر، اصفهان شیوع بیشتری دارد؟
وجود کانونهای طبیعی مخزن بیماری در شرق استان، شرایط اقلیمی مناسب برای فعالیت پشه خاکی، گسترش سکونتگاهها به سمت مناطق بیابانی، فعالیتهای کشاورزی و فعالیت در فضای باز مردم این ناحیه هنگام فعالیت پشه خاکی، شانس اینکه افراد در معرض نیش پشه قرار بگیرند را بیشتر خواهد کرد و تراکم بالای جوندگان به عنوان مخزن بیماری به صورت قابل ملاحظه در نواحی شرق استان نیز جزو این عوامل است.
آیا شیوع سالک در کودکان با بزرگسالان تفاوت دارد؟
بله تفاوت وجود دارد؛ شیوع بیماری در مناطق اندمیک در بچهها بیشتر است چون هنوز نسبت به بیماری ایمنی پیدا نکردهاند البته اگر فرد بزرگسالی جدید وارد منطقه بشود شانس ابتلای این فرد بزرگسال هم بالاتر خواهد بود. افراد بالغی که در منطقه وجود دارند نسبت به بیماری یک ایمنی در حد نسبی خواهند داشت بنابراین شیوع بیماری در افراد بزرگسال کمتر است.
آیا روش انتقال در روستا با شهر تفاوت دارد؟ روستاییان بیشتر مبتلا به سالک میشوند یا شهرنشینان؟
روش و عامل انتقال در شهر و روستا یکسان بوده و گزش پشه خاکی علت آن است؛ اما در فرم لیشمانیوز روستایی، در چرخه زندگی بیماری، جوندگان به عنوان مخزن در نظر گرفته میشوند و در فرم شهری، انسان نقش مهمی در انتقال بیماری و حفظ انگل در طبیعت دارد. در استان اصفهان فرمی از لیشوانیا که بیشتر شایع است فرم مرطوب یا فرم روستایی است و به همین علت انتظار داریم روستاییان و افرادی که در مناطق غیرشهری زندگی میکنند بیشتر در معرض بیماری قرار داشته باشند.
تشخیص زودهنگام سالک چگونه انجام میشود؟
تشخیص با بررسی در نظر گرفتن سابقه حضور در منطقه اندمیک، توجه و علائم و معاینه بالینی و در صورت نیاز تأیید و تشخیص آزمایشگاهی با استفاده از اسمیر سالک یا روشهای تشخیصی پیشرفتهتر مثل استفاده از روش پیسیآر انجام میشود. به صورت کلی هر زخمی که بیشتر از دو سه هفته در فردی در یک منطقه اندمیک ایجاد شود و از نظر علائم بالینی شبیه به لیشمانیوز جلدی باشد حتماً لازم است که از لحاظ سالک بررسی شود.
جدیدترین روشهای درمان سالک و پیشگیری از آن چیست؟
روشهای درمانی مختلفی برای سالک وجود دارد که بسته به تعداد ضایعات، سن افراد، محل ایجاد ضایعه و یک سری فاکتورهای زمینهای خود فرد، بهترین درمان برای فرد انتخاب و پیشنهاد میشود. درمانها شامل دو دسته کلی هستند؛ درمانهایی که به صورت سیستمیک استفاده میشوند که سردسته این درمانها استفاده از ترکیبات آنتیموان پنج ظرفیتی است که در موارد شدید بیماری یا مواردی که فرد مبتلا به یک نقص ایمنی یا مبتلا به تعداد زیادی از ضایعات یا فرمهای خاصی از سالک است استفاده میشود.
درمانهای غیرسیستمی که درمانهای لوکال محسوب میشوند شامل از بین بردن موضعی انگل هستند که از آنها میتوان به روشهایی مثل کرایوتراپی یا سرمادرمانی، ترموتراپی یا گرمادرمانی و تزریق داخل ضایعه استفاده کرد. علاوه بر درمانهای موضعی گاهی اوقات این درمانهای موضعی و سیستمیک به صورت توأمان با یکدیگر نیز انجام میشوند.
روشهای درمانی دیگری هم به صورت مطالعات بالینی با استفاده از فراورده های گیاهی یا فراورده های شیمیایی در حال تحقیق و بررسی هستند اما همچنان درمان استاندارد، ترکیبات آنتیموان پنج ظرفیتی است. گاهی اوقات اگر این ترکیبات در دسترس نباشد یا فرد شرایط خاصی داشته باشد میتوانیم از داروهای جایگزین دیگری مثل آنتیبیوتیکهای آزیترومایسین و گاهی اوقات ترکیباتی مانند داروی میلته فوسین هم استفاده کنیم، انتخاب هر کدام، بسته به شرایط بیمار و با نظر پزشک متخصص پوست انجام خواهد شد.
درباره پیشگیری از بیماری و اینکه چه کارهایی بکنیم که چرخه زندگی انگل در طبیعت متوقف شود و موارد ابتلا به لیشمانیوز جلدی کاهش پیدا کند، حفاظت از گزش پشه جزو مهمترینهاست. ترجیحاً در زمان غروب و شب در محیط باز قرار نگیرند، حتماً افرادی که در محیط باز میخوابند از پشهبند استفاده کنند، از مواد دافعه حشرات استفاده کنند، لباسهای آستین بلند استفاده کنند و در کنار اینها مدیریت صحیح مخازن طبیعی انگل یعنی مدیریت جوندگان هم بخش مهمی از کنترل بیماری است.
همچنین باید از ساخت و سازها و گسترشهای بیضابطهای که از مناطق شهری به سمت مناطق روستایی در محلهای نزدیک به مخازن طبیعی این انگل یعنی مخازنی که مربوط به محلهایی است که جوندگان در آن زیاد هستند پرهیز شود. اگر میدانیم در یک منطقه حضور جوندگان بیشتر است در واقع این یک روند منطقی است که ما از ساخت و سازهایی که در این مناطق خواهد بود جلوگیری کنیم؛ چراکه تماس انسان با این مخازن را بیشتر میکند.
این بیماری چه عوارضی برای انسان دارد؟ آیا درمانپذیر است؟ چقدر زمان میبرد؟ طول دوره درمان چقدر است؟
خوشبختانه بیشتر بیماران بهبود پیدا میکنند، به صورت معمول یک دوره درمانی ۳ تا ۶ هفتهای برای درمان اولیه نیاز است اما بهبودی زخم ممکن است چندین ماه طول بکشد. به ندرت ممکن است زخمها به صورت گسترده و با تعداد زیاد باشند که این زخمها طبیعتاً فرد را دچار مشکلات متعددی به ویژه از جنبه ظاهری و زیبایی خواهند کرد.
مشکل بیماری سالک جای زخمی است که در صورتی که به موقع درمان نشود بر جای میگذارد و این زخم اگر در محلهای حساسی باشد مانند ناحیه صورت، چشم، بینی، لب و انگشتان میتواند تغییرات بافتی قابل توجهی در این محلها باقی بگذارد و گاهی اوقات نه تنها از نظر زیبایی فرد را دچار نگرانی میکند بلکه اگر زخمهای بزرگی در نواحی حساس و بهخصوص در بچهها وجود داشته باشد گاهی میتواند با اختلال عملکردها فرد را در معرض مشکلات قرار دهد.
سالانه چند نفر در استان اصفهان به سالک مبتلا میشوند؟ وضعیت ابتلا در سال جاری چگونه بوده است؟
آمار مبتلایان هر سال توسط مرکز بهداشت منتشر میشود. تعداد افراد مبتلا در سالهای مختلف متفاوت است و این تعداد تحت تأثیر عوامل ثانویه قرار دارد مانند فراهم بودن دارو و عوامل دیگری مثل ابتلا به بیماری کووید. در زمان کووید با پیک قابل توجهی از بیماری سالک در منطقه مواجه بودیم که این شیوع کلی، تعداد افراد مبتلا به سالک در همان سال و به طور میانگین طی ۱۰ سال را تغییر میدهد. کووید بر سالک اثر میگذارد و پاسخ به درمان در دوره کووید متفاوت بود و در زمانهایی با محدودیت دسترسی به دارو مواجه بودیم و همه این عوامل میتواند در شیوع کلی اثر بگذارد، امیدوار هستیم با تمهیداتی که انجام میشود روز به روز با کاهش تعداد موارد ابتلا و از آن مهمتر کاهش افراد مبتلایی که دچار عوارض شدید بیماری میشوند روبهرو باشیم.
خانوادهها هنگام مشاهده زخم مشکوک در کودک چه زمانی باید به متخصص مراجعه کنند؟
هر زخمی که بیشتر از دو سه هفته در محلی باقی بماند و به تدریج بزرگ شود، حاشیه برجسته و رنگ قرمز و بنفش داشته باشد و فرد در یک منطقه اندمیک زندگی کند یا شرح حالی از مسافرت به یک منطقه داشته باشد حتماً لازم است بیماری سالک در آن بررسی شود.
در ارتباط با پیشگیری از عوارض آن نیز یکی از مهمترین نکات مراجعه به موقع به پزشک متخصص پوست یا در مناطقی که دسترسی نداشته باشند به مراکز بهداشتی درمانکننده سالک است. بنابراین با مراجعه زودهنگام و تشخیص به موقع بیماری میتوانیم از عوارض بیماری جلوگیری کنیم، زمانی که تشخیص زودتر انجام شود درمان زودتر و به موقعتر انجام میشود و میتوانیم از عوارض ثانویه جلوگیری کنیم.
نظر شما