هر روز صدها کامیون، کشنده، تریلی و اتوبوس دیزلی در خیابانهای کلانشهرها تردد میکنند؛ خودروهایی که بسیاری از آنها با ابرهای غلیظ دود سیاه، نفس شهر را به شماره میاندازند. دیدن کامیونی که در سربالایی خیابان، پردهای از دوده را پشت سر خود رها میکند، دیگر به تصویری عادی در زندگی شهروندان تبدیل شده است.
اما یک پرسش اساسی همچنان بیپاسخ مانده؛ اگر داشتن معاینه فنی برای خودروهای سنگین اجباری است، چرا بخش بزرگی از این ناوگان همچنان دودزا هستند؟ آیا آزمونهای معاینه فنی صرفاً تشریفاتی است؟ آیا استانداردها به درستی اجرا نمیشوند؟ یا پای اهمال، ضعف نظارت و حتی فساد در میان است؟ بررسیها نشان میدهد فاصله معناداری میان آنچه قانون برای معاینه فنی خودروهای دیزلی پیش بینی کرده و آنچه در عمل اجرا میشود وجود دارد؛ فاصله ای که هزینه آن را میلیونها شهروند با ریه های خود میپردازند.
دودی که از اگزوز بیرون میآید، از خلأ نظارت بلند میشود
در روزهایی که آلودگی هوا به یکی از جدی ترین بحران های زیست محیطی کشور تبدیل شده، سهم خودروهای دیزلی در تولید ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون، بیش از هر زمان دیگری مورد توجه کارشناسان قرار گرفته است؛ کامیونها، اتوبوسها، کشندهها و خودروهای نیمه سنگین، اگرچه از نظر تعداد سهم اندکی از ناوگان کشور را تشکیل میدهند، اما سهم آنها در تولید آلایندههای خطرناک چندین برابر خودروهای سواری است.
مطالعات سازمان حفاظت محیط زیست طی سالهای اخیر نشان داده است که بخش قابل توجهی از ذرات معلق شهرهای بزرگ، منشأ دیزلی دارند؛ ذراتی که علاوه بر افزایش بیماری های قلبی و تنفسی، از مهم ترین عوامل سرطان ریه نیز شناخته میشوند.
با این حال، تناقض بزرگ از جایی آغاز میشود که تقریباً تمام این خودروها باید دارای معاینه فنی معتبر باشند؛ پس چگونه کامیونی که از کیلومترها دورتر، ستون دود سیاهش قابل مشاهده است، همچنان اجازه تردد دارد؟
مطابق قانون هوای پاک، تمام خودروهای سنگین موظفند در دورههای مشخص، معاینه فنی دریافت کنند؛ در آیین نامههای اجرایی نیز مراکز معاینه فنی موظف شدهاند سلامت سیستم ترمز، فرمان، تعلیق، چراغ ها، وضعیت ظاهری، آلایندگی و مهمتر از همه آزمون دودزایی را بررسی کنند.
به لحاظ قانونی، خودرویی که در آزمون آلایندگی مردود شود، نباید برگه معاینه فنی دریافت کند و در صورت تردد نیز پلیس راهور موظف به اعمال قانون است؛ اما آنچه در کف خیابان دیده میشود، تصویر دیگری را روایت میکند.
چرا کامیونهای دودزا همچنان معاینه فنی دارند؟
کارشناسان حوزه حمل ونقل معتقدند پاسخ این سؤال را باید در چند حلقه مفقوده جست وجو کرد؛ حلقه هایی که هر کدام بخشی از نظام نظارت را با اختلال رو به رو کردهاند.
نخستین حلقه، فرسودگی ناوگان است؛ میانگین عمر بسیاری از کامیونهای فعال کشور بیش از دو دهه است. موتورهای فرسوده، انژکتورهای مستهلک، پمپهای سوخت تنظیم نشده، توربوشارژرهای معیوب و کیفیت پایین گازوئیل، همگی دست به دست هم میدهند تا احتراق ناقص رخ دهد و خروجی آن چیزی جز دود سیاه نباشد؛ اما این تنها بخشی از ماجراست.
اگر معاینه فنی دقیق اجرا شود، همین خودروهای فرسوده نیز نباید موفق به دریافت برگه سلامت شوند؛ بنابراین پرسش اصلی همچنان پابرجاست؛ آیا همه مراکز معاینه فنی آزمون دود زایی را با دقت و بدون اغماض انجام میدهند؟ بررسی گزارشهای رسمی و اظهارات مسئولان نشان میدهد پاسخ این سؤال، دست کم در همه مراکز، مثبت نیست...
رد صلاحیت روی کاغذ؛ قبولی در جاده
اگر از مدیران مراکز معاینه فنی بپرسید، تقریباً همه بر یک نکته تأکید میکنند؛ «سامانه ها هوشمند شده اند و امکان صدور معاینه فنی خارج از ضابطه وجود ندارد.»
این گزاره، از منظر سامانه های نرمافزاری تا حد زیادی درست است؛ اما مسئله منتقدان، صدور برگه خارج از سامانه نیست، بلکه کیفیت اجرای آزمون در داخل خط معاینه است.
کارشناسان معتقدند اگر آزمون آلایندگی با دقت کامل انجام نشود، یا دستگاه دود سنج کالیبره نباشد، یا موتور خودرو پیش از آزمون به شرایط استاندارد نرسد، یا آزمون با شتاب گیری کامل انجام نشود، نتیجه ثبت شده میتواند با واقعیت فاصله قابل توجهی داشته باشد.
به بیان دیگر، ممکن است کامیونی که در شرایط واقعی حجم زیادی دوده تولید میکند، در شرایط آزمون عددی پایینتر از حد مجاز ثبت کند و برگه معاینه فنی دریافت کند، همین موضوع باعث شده است بسیاری از متخصصان محیط زیست خواستار ممیزی مستمر مراکز معاینه فنی شوند؛ نه صرفاً نظارت بر سامانههای صدور گواهی.
کدری دود چیست و چگونه اندازه گیری میشود؟
در خودروهای بنزینی، آزمون آلایندگی عمدتاً بر اندازه گیری گازهایی مانند CO، HC و در برخی موارد NOx استوار است؛ اما در خودروهای دیزلی، داستان کاملاً متفاوت است.
شاخص اصلی، کدری دود (Opacity) است؛ کدری دود در واقع درصدی از نور است که هنگام عبور از دود خروجی اگزوز، جذب یا مسدود میشود؛ هرچه عدد بالاتر باشد، یعنی غلظت دوده بیشتر است؛ دستگاه دودسنج این عدد را در چند مرحله اندازه گیری و میانگین آن را ثبت میکند؛ به زبان ساده، اگر دود خروجی آن قدر غلیظ باشد که نور کمتری از آن عبور کند، خودرو آلاینده تر است.
مطابق دستورالعملهای ابلاغی مراکز معاینه فنی، حد مجاز کدری دود براساس چند شاخص تعیین میشود: سال ساخت خودرو ،استاندارد آلایندگی (یورو۲، یورو۳، یورو۴ و بالاتر) ، نوع موتور ، کاربری خودرو .
در سالهای اخیر، حدود مجاز برای بخش عمده ناوگان دیزلی جاده ای در حدود ۳۵ درصد کدری دود تعیین شده است؛ اما خودروهای جدید تر که با استانداردهای یورو۴ و یورو۵ تولید شدهاند باید اعداد پایین تری را ثبت کنند.
به همین دلیل ممکن است کامیونی با موتور قدیمی، با همان میزان دودی که برای یک کشنده جدید مردود محسوب میشود، همچنان در محدوده مجاز استاندارد خود قرار گیرد.
با این حال، کارشناسان معتقدند بخش قابل توجهی از کامیونهایی که امروز در سطح شهرها مشاهده میشوند، حتی از همین حدود نسبتاً آسان گیرانه نیز عبور کرده اند.
مشکل از قانون نیست؛ از اجراست
یکی از مهم ترین نکاتی که تقریباً تمام متخصصان بر آن اتفاق نظر دارند، این است که قانون ایران در حوزه معاینه فنی، به ویژه پس از اجرای قانون هوای پاک، نسبتاً کامل است؛ اما آنچه محل انتقاد قرار دارد، اجرای قانون است.
به گفته کارشناسان، اگر تمام خودروهای دیزلی واقعاً مطابق دستورالعملهای استاندارد آزمون شوند، بخش قابل توجهی از ناوگان فعلی باید مردود شود؛ اما چنین اتفاقی رخ نمیدهد؛چرا؟ دلایل متعددی مطرح میشود: کمبود نظارت میدانی بر عملکرد مراکز ، تفاوت کیفیت تجهیزات در مراکز مختلف ، کالیبره نبودن برخی دستگاههای دودسنج ، فشار اقتصادی برای جلوگیری از خواب کامیونها ، نبود بازرسیهای سرزده ، محدود بودن تعداد مراکز معاینه فنی خودروهای سنگین در برخی استانها ، احتمال بروز تخلفات انسانی در برخی مراکز
همین مجموعه عوامل باعث شده است اعتماد عمومی نسبت به اثربخشی معاینه فنی خودروهای سنگین کاهش یابد.
وقتی پلیس هم از کامیونهای دود زا گلایه میکند
طی ماههای اخیر، مسئولان پلیس راهور بارها نسبت به نقش خودروهای فرسوده و دیزلی در آلودگی هوا هشدار دادهاند؛ سردار سید تیمور حسینی، رئیس پلیس راهور فراجا، با اشاره به سهم بالای ناوگان فرسوده در آلودگی هوا تأکید کرده است که خودروهای دیزلی فرسوده از مهم ترین منابع تولید ذرات معلق هستند و نوسازی ناوگان باید با سرعت بیشتری دنبال شود؛ او همچنین بر ضرورت تشدید نظارت بر معاینه فنی خودروهای سنگین و جلوگیری از تردد خودروهای فاقد معاینه فنی معتبر تأکید کرده است.
با این حال، پلیس نیز بارها اعلام کرده که برخورد با خودروهای دودزا، بدون همکاری سایر دستگاهها، نتیجه مطلوبی نخواهد داشت؛ زیرا بخش مهمی از مشکل به کیفیت ناوگان و فرآیندهای صدور معاینه فنی باز میگردد.
هشدارهای سازمان حفاظت محیط زیست
در سوی دیگر، مسئولان سازمان حفاظت محیط زیست نیز بارها از نقش خودروهای دیزلی در افزایش ذرات معلق سخن گفتهاند؛ شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، در تازه ترین مواضع خود تأکید کرده است که کنترل آلودگی هوا بدون ساماندهی ناوگان دیزلی امکان پذیر نیست و اجرای کامل قانون هوای پاک، به ویژه در حوزه معاینه فنی، باید با جدیت بیشتری دنبال شود.
کارشناسان این سازمان نیز بارها اعلام کردهاند که ذرات معلق ناشی از خودروهای دیزلی، به ویژه کامیونها و اتوبوسهای فرسوده، سهم قابل توجهی در آلودگی هوای کلانشهرها دارند.
از نگاه سازمان ملی استاندارد، اعتبار آزمون دود زایی به دقت تجهیزات وابسته است؛ اگر دستگاههای دودسنج در دورههای مشخص کالیبره نشوند، حتی دقیق ترین دستورالعملها نیز بیاثر خواهند بود،به همین دلیل، استانداردهای ملی، شرایط نصب، بهره برداری، کالیبراسیون و کنترل دوره ای تجهیزات سنجش آلایندگی را به طور دقیق مشخص کردهاند، اما کارشناسان معتقدند سؤال مهم اینجاست که چه نهادی به طور مستمر صحت عملکرد این تجهیزات را در تمام مراکز کشور راستی آزمایی میکند؟
ردپای پیمانکاران؛ راه حل یا تکرار یک چرخه؟
همزمان با تشدید بحران آب، انرژی و آلودگی هوا، یک نقد مشترک از سوی برخی استادان دانشگاه و متخصصان محیط زیست مطرح میشود؛ اینکه در بسیاری از حوزه ها، از جمله حمل ونقل و محیط زیست، راهکارهای پرهزینه عمرانی بیش از اصلاح ساختارها مورد توجه قرار میگیرند.
در حوزه معاینه فنی نیز برخی کارشناسان معتقدند به جای آنکه بر افزایش کیفیت نظارت، نوسازی ناوگان، ارتقای استاندارد سوخت، تجهیز مراکز و حذف خودروهای فرسوده تمرکز شود، گاه نگاهها بیشتر به توسعه فیزیکی مراکز یا اجرای پروژه های سخت افزاری معطوف است؛ در حالی که مسئله اصلی، اجرای دقیق همان مقررات موجود است.
حذف فیلتر دوده؛ تخلفی که به یک بازار زیرزمینی تبدیل شده است
یکی از مهم ترین چالشهای ناوگان دیزلی کشور، موضوع حذف یا ازکار انداختن فیلتر جذب ذرات معلق (DPF) است؛ قطعه ای که در خودروهای دیزلی جدید برای کاهش انتشار دوده طراحی شده، اما در عمل بسیاری از مالکان کامیون ها به دلیل هزینه بالای تعمیر و تعویض، آن را از مدار خارج میکنند.
این اقدام اگرچه از نظر قانونی ممنوع است، اما در بازار تعمیرات خودروهای سنگین به پدیده ای شناخته شده تبدیل شده است. در برخی تعمیرگاه ها، حذف فیزیکی فیلتر یا دستکاری نرمافزار ECU به گونه ای انجام میشود که سامانه مدیریت موتور، نبود DPF را تشخیص ندهد. نتیجه، خودرویی است که شاید از نظر عملکرد موتور مشکلی نداشته باشد، اما چندین برابر حالت استاندارد، ذرات معلق و دوده وارد هوای شهر میکند.
منتقدان میگویند اگر معاینه فنی به صورت واقعی و با تجهیزات به روز انجام شود، چنین خودروهایی نباید موفق به دریافت گواهی سلامت شوند؛ اما مشاهده روزانه کامیونهای دودزا در خیابانها، این پرسش را مطرح میکند که آیا همه این تخلفات در فرآیند معاینه فنی قابل شناسایی و کنترل میشود؟
کیفیت گازوئیل؛ حلقه مفقودهای که نباید نادیده گرفت
البته همه تقصیرها را نمیتوان متوجه راننده یا مرکز معاینه فنی دانست. کارشناسان حوزه موتورهای دیزلی سالهاست بر یک نکته تأکید میکنند؛ کیفیت سوخت، رابطه مستقیمی با میزان دود خروجی دارد.
گازوئیل با گوگرد بالا، احتراق ناقص، گرفتگی انژکتورها، آسیب به سامانه های کنترل آلایندگی و افزایش تولید دوده را به دنبال دارد. هرچند طی سالهای اخیر توزیع گازوئیل با استاندارد یورو در برخی کلانشهرها توسعه یافته، اما هنوز در بسیاری از مسیرهای بینشهری، کیفیت سوخت یکسان نیست.
این موضوع باعث میشود حتی خودرویی که از نظر فنی سالم است، در عمل آلایندگی بیشتری تولید کند. بنابراین اصلاح کیفیت سوخت باید همزمان با سخت گیری در معاینه فنی دنبال شود؛ در غیر این صورت، بخشی از بار آلودگی همچنان پابرجا خواهد ماند.
چرا خودروهای دودزا همچنان در شهر تردد میکنند؟
یکی از انتقادهای جدی کارشناسان، ضعف در پایش پس از صدور معاینه فنی است؛ ممکن است خودرویی امروز با رفع موقت ایرادات موفق به دریافت معاینه فنی شود، اما چند هفته بعد دوباره به وضعیت قبلی بازگردد. در چنین شرایطی، تا زمان انقضای اعتبار برگه معاینه فنی، عملاً کنترل مؤثری بر وضعیت آلایندگی آن وجود ندارد؛ مگر اینکه پلیس یا بازرسان محیط زیست، خودرو را به دلیل دود قابل رؤیت متوقف و به آزمون مجدد ارجاع دهند.
در بسیاری از کشورها، علاوه بر معاینه فنی دورهای، بازرسیهای تصادفی کنار جاده (Roadside Inspection) انجام میشود. خودروهایی که دود غیرعادی تولید میکنند، در همان محل با تجهیزات پرتابل کنترل و در صورت مردودی، از ادامه حرکت منع میشوند. چنین سازوکاری در ایران هنوز به شکل گسترده و نظاممند اجرا نشده است.
دوربینها معاینه فنی را میبینند، نه دود را
سامانه های هوشمند شهری امروز قادرند خودروهای فاقد معاینه فنی را شناسایی و جریمه کنند، اما این سامانهها میزان آلایندگی واقعی خودرو را اندازه گیری نمیکنند.
به عبارت دیگر، اگر کامیونی دارای معاینه فنی معتبر باشد، حتی در صورت تولید دود غلیظ، دوربینهای شهری قادر به تشخیص آن نیستند. همین خلأ موجب شده است که بخش مهمی از کنترل خودروهای دودزا همچنان به مشاهده مأموران پلیس محدود بماند؛ روشی که به دلیل گستردگی ناوگان و محدودیت نیروی انسانی، پوشش کاملی ندارد.
کشورهای اروپایی در کنار سخت گیری در آزمونهای معاینه فنی، چند سیاست مکمل را هم زمان اجرا کردهاند؛ از جمله نوسازی ناوگان، ارائه مشوق برای اسقاط خودروهای فرسوده، استفاده اجباری از فیلتر دوده، کنترلهای میدانی و اعمال جریمه های سنگین برای دستکاری سامانههای کنترل آلایندگی.
در برخی کشورها، حذف فیلتر دوده نه تنها موجب مردودی در معاینه فنی میشود، بلکه میتواند به ابطال مجوز تردد و جریمه های چند هزار یورویی منجر شود. این در حالی است که در ایران، اگرچه قوانین بازدارنده وجود دارد، اما اجرای مستمر و فراگیر آن همچنان با چالش روبه رو است.
برگهای که باید ضامن سلامت باشد، نه مجوز آلودگی
معاینه فنی خودروهای سنگین قرار بود نخستین سد در برابر ورود کامیونها و اتوبوسهای آلاینده به جاده ها و شهرها باشد؛ اما واقعیت های میدانی نشان میدهد این سد، در بسیاری از موارد کارایی لازم را ندارد. وقتی کامیونی با دود سیاه غلیظ در معابر شهری تردد میکند، این پرسش به حق در ذهن شهروندان شکل میگیرد که این خودرو چگونه موفق به دریافت معاینه فنی شده است؟
البته نباید همه مراکز معاینه فنی را زیر سؤال برد. بسیاری از این مراکز مطابق ضوابط و با تجهیزات استاندارد فعالیت میکنند، اما حتی اگر درصد اندکی از آزمونها با سهل انگاری، نقص تجهیزات یا نظارت ناکافی همراه باشد، نتیجه آن مستقیماً بر کیفیت هوای شهرها اثر میگذارد.
از سوی دیگر، بحران آلودگی ناشی از خودروهای دیزلی تنها با سخت گیری در معاینه فنی حل نخواهد شد. فرسودگی ناوگان، کیفیت سوخت، حذف غیرقانونی فیلتر دوده، ضعف در بازرسیهای پس از صدور معاینه فنی، کمبود مراکز مجهز و تأخیر در نوسازی کامیونها، حلقه های زنجیره ای هستند که هر کدام بخشی از این بحران را شکل دادهاند.
اگر قرار است معاینه فنی به مأموریت اصلی خود بازگردد، چند اقدام اساسی اجتناب ناپذیر است: کالیبراسیون مستمر تجهیزات دودسنج، بازرسیهای سرزده از مراکز، استقرار سامانه های ممیزی مستقل، اجرای آزمونهای تصادفی کنار جاده، برخورد قاطع با حذف کنندگان فیلتر دوده، ارتقای کیفیت گازوئیل، تسریع در نوسازی ناوگان فرسوده و شفاف سازی عمومی نتایج عملکرد مراکز معاینه فنی.
درغیر این صورت، برگه معاینه فنی بیش از آنکه «گواهی سلامت» باشد، به مجوزی برای ادامه آلودگی هوا تبدیل خواهد شد؛ مجوزی که هزینه آن نه از جیب متخلفان، بلکه از ریه میلیونها شهروند پرداخت میشود. هوای پاک، بیش از هر چیز، به اجرای بیاغماض قانون نیاز دارد؛ قانونی که اگر بر روی کاغذ بماند، دود آن همچنان در آسمان شهرها دیده خواهد شد.
نظر شما