این روزها هر بار سخن از نسل «زد» به میان میآید، یکی از نخستین پرسشها به نسبت این نسل با دین و آیینهای مذهبی گره میخورد؛ آیا نوجوانان و جوانان امروز از هیئت فاصله گرفته اند یا آنچه تغییر کرده، تنها شیوه ارتباط آنان با مفاهیم دینی است؟ کارشناسان میگویند مسئله اصلی نه تغییر باورها، بلکه دگرگونی زبان ارتباط و ضرورت بازتعریف مسیرهای تربیتی برای نسلی است که پرسشگری را بر پذیرش بیچونوچرا ترجیح میدهد.
هیئت؛ از سنت تا زیست فرهنگی نسل جدید
هر بار که ماه های محرم و صفر از راه میرسد، بحث حضور یا عدم حضور نسل جوان در هیئتها دوباره داغ میشود؛ انتشار تصاویر برخی هیئتهای کم جمعیت یا تحلیلهایی درباره کاهش مشارکت نوجوانان، این تصور را ایجاد کرده که نسل متولد دهه هشتاد و نود دیگر ارتباطی با آیینهای مذهبی ندارد.
اما بررسی واقعیتهای میدانی، تصویر دیگری ارائه میدهد. کافی است نگاهی به هیئتهای دانشجویی، هیئتهای نوجوان، برنامههای فرهنگی محلات و حتی بازتاب مراسم عزاداری در شبکه های اجتماعی انداخته شود؛ جایی که بخش قابل توجهی از تولید محتوا، توسط همین نسل انجام میشود.
کارشناسان معتقدند مسئله اصلی، فاصله گرفتن نسل زد از دین نیست، بلکه تغییر شیوه ارتباط او با مفاهیم دینی است. نسلی که در عصر اینترنت، شبکههای اجتماعی و دسترسی آزاد به اطلاعات رشد کرده، طبیعی است که با نسلهای قبل تفاوتهایی در نوع پرسش، شیوه یادگیری و سبک ارتباط داشته باشد.
نسل پرسشگر، نه نسل بیاعتقاد
حجتالاسلام علوی، مدرس حوزه، یکی از افرادی است که این برداشت را رد میکند که هیئتهای سنتی دیگر برای نسل امروز جذابیتی ندارند.
او معتقد است بخشی از جوانانی که امروز کمتر در هیئت دیده میشوند، الزاماً مخالف دین نیستند، بلکه ذهنی پرسشگر دارند؛ ذهنی که گاهی پاسخ مناسبی برای ابهام های خود پیدا نکرده است.
به گفته او، مسئله امروز بیش از آنکه بحران اعتقاد باشد، بحران گفت وگواست؛ اگر زبان ارتباط با نوجوان تغییر نکند، طبیعی است که او پاسخ پرسشهایش را در فضای مجازی جست وجو کند؛ فضایی که همیشه هم پاسخ های دقیق و معتبر ارائه نمیدهد.
این نگاه، با یافته های بسیاری از پژوهشهای حوزه جامعه شناسی دین نیز همخوانی دارد؛ نسل زد نسلی است که علاقه دارد دلیل هر رفتار و هر باور را بداند. او کمتر با توصیههای دستوری ارتباط برقرار میکند و بیشتر به دنبال تجربه، گفت وگو و اقناع است.
هیئتهای امروز؛ تغییری که دیده نمیشود
برخلاف تصور رایج، هیئتها نیز طی سالهای اخیر دستخوش تغییر شدهاند؛ امروز در بسیاری از شهرها، هیئتهای ویژه نوجوانان و جوانان شکل گرفتهاند؛ هیئتهایی که علاوه بر مراسم عزاداری، برنامههای فرهنگی، کتاب خوانی، فعالیتهای جهادی، مسابقات ورزشی، اردوهای زیارتی و نشستهای پرسش و پاسخ برگزار میکنند.
بسیاری از مداحان شناخته شده نیز تلاش کردهاند زبان خود را به نسل جدید نزدیک تر کنند؛ از استفاده هوشمندانه از رسانههای دیجیتال گرفته تا تولید محتوای کوتاه و قابل انتشار در شبکههای اجتماعی.
همین تغییرات باعث شده است که مراسم مذهبی در فضای مجازی نیز میلیونها مخاطب پیدا کند؛ مخاطبانی که شاید همه آنان حضور فیزیکی در هیئت نداشته باشند، اما ارتباط خود را با این فضا حفظ کردهاند.
کارشناسان چه میگویند؟
جامعه شناسان معتقدند نباید تغییر شکل دینداری را با کاهش دینداری اشتباه گرفت؛ دکتر تقی آزاد ارمکی، جامعه شناس، در تحلیلهای خود بارها تأکید کرده است که جامعه ایران همچنان جامعه ای دین محور است، اما شیوه بروز دینداری در نسلهای جدید تغییر کرده و نهادهای فرهنگی باید این تغییر را بشناسند، نه اینکه آن را انکار کنند.
از سوی دیگر، حجتالاسلام محمد قمی، رئیس سازمان تبلیغات اسلامی، نیز در سخنرانیهای مختلف بر ضرورت «بازآفرینی زبان تبلیغ دینی» تأکید کرده و گفته است مخاطب امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند گفت وگوی صمیمانه و روایتهای قابل فهم است.
به اعتقاد او، هیئت تنها محل برگزاری مراسم عزاداری نیست، بلکه میتواند به پایگاهی برای تربیت اجتماعی، فعالیتهای فرهنگی و حل مسائل محله تبدیل شود.
این نگاه در سالهای اخیر در قالب طرحهایی مانند توسعه هیئتهای نوجوان، حلقههای گفت وگو، فعالیتهای جهادی و برنامههای فرهنگی ویژه نسل جوان دنبال شده است.
از اینستاگرام تا هیئت؛ وقتی رسانه رقیب نیست، فرصت است
سالها تصور میشد شبکههای اجتماعی مهم ترین رقیب هیئتها هستند؛ فضایی که نوجوانان را از مسجد و حسینیه دور میکند؛ اما تجربه سالهای اخیر، به ویژه در ایام محرم، روایت متفاوتی را نشان میدهد. میلیونها بازدید از پخش زنده مراسم عزاداری، انتشار گسترده کلیپهای مداحی، روایتهای کوتاه از زندگی امام حسین(ع)، پادکستهای مذهبی و تولید محتوای مذهبی توسط خود نوجوانان، نشان میدهد که فضای مجازی الزاماً نقطه مقابل هیئت نیست.
امروز بسیاری از هیئت های شاخص کشور، از ماهها قبل برای تولید محتوای رسانه ای برنامه ریزی میکنند؛ صفحات مجازی هیئتها دیگر تنها محلی برای اطلاع رسانی نیست، بلکه به بستری برای گفت وگو، پاسخ به پرسشها و ارتباط مستمر با مخاطبان تبدیل شده است.
کارشناسان ارتباطات معتقدند نسل زد ابتدا در فضای مجازی با یک موضوع آشنا میشود و سپس در صورت ایجاد اعتماد، تجربه حضوری آن را انتخاب میکند؛ بنابراین اگر روایت نخست را رسانههای معتبر و فعالان فرهنگی ارائه نکنند، دیگران این خلأ را پر خواهند کرد.
نسل زد به دنبال «زیستن» دین است، نه شنیدن آن
یکی از مهم ترین ویژگیهای نسل جدید، تجربه محور بودن آن است. نوجوان امروز تنها با شنیدن یک سخنرانی اقناع نمیشود؛ او میخواهد نتیجه باور دینی را در رفتار، اخلاق، عدالت و مسئولیت پذیری ببیند.
به همین دلیل است که بسیاری از هیئتهای موفق، فعالیت خود را به دهه محرم محدود نکردهاند. برگزاری اردوهای جهادی، کمکهای مؤمنانه، پویشهای خیریه، فعالیتهای محیط زیستی، برنامه های آموزشی و مشاوره ای، بخشی از اقداماتی است که باعث شده نوجوانان احساس کنند هیئت تنها محل عزاداری نیست، بلکه بخشی از سبک زندگی آنان است.
دکتر حسن بنیانیان، رئیس سابق کمیسیون فرهنگی و اجتماعی شورای عالی انقلاب فرهنگی، بارها تأکید کرده است که انتقال مفاهیم دینی به نسل جدید تنها از مسیر سخنرانی امکان پذیر نیست و باید از ظرفیت هنر، رسانه، گفت وگو و تجربه های اجتماعی استفاده کرد. به اعتقاد او، هرچه ارتباط جوانان با فعالیتهای داوطلبانه و مسئولیتهای اجتماعی بیشتر شود، پیوند آنان با ارزشهای دینی نیز عمیقتر خواهد شد.
هیئتهای نوجوان؛ تجربه ای که نتیجه داده است
در سالهای اخیر، شکل گیری هیئتهای ویژه نوجوانان و دانشآموزان یکی از مهم ترین تحولات فرهنگی کشور بوده است. در این هیئتها، نوجوان صرفاً شنونده نیست؛ او در اجرای برنامه، تولید محتوا، فعالیتهای رسانه ای، گروه های سرود، نمایش، خدمات اجتماعی و حتی مدیریت بخشی از مراسم نقش دارد.
همین مشارکت فعال، احساس تعلق بیشتری ایجاد کرده است. بسیاری از فعالان فرهنگی معتقدند اگر به نسل جدید اعتماد شود، نه تنها از هیئت فاصله نمیگیرد، بلکه خود به مروج آن تبدیل خواهد شد.
حجتالاسلام محمد قمی، رئیس سازمان تبلیغات اسلامی، نیز در مناسبتهای مختلف بر همین نکته تأکید کرده و گفته است که آینده هیئتها در گرو میدان دادن به نوجوانان و جوانان است؛ نسلی که باید نقشآفرین باشد، نه صرفاً مخاطب.
از سوی دیگر، پژوهشهای انجام شده در مراکز افکارسنجی نیز نشان میدهد که بخش قابل توجهی از نوجوانان و جوانان همچنان در مراسم مذهبی، به ویژه آیینهای محرم و اربعین، حضور دارند؛ حضوری که اگرچه شکل آن نسبت به گذشته تغییر کرده، اما از میان نرفته است.
گفتوگو؛ حلقه گمشده ارتباط با نسل جدید
شاید مهمترین پیام همه کارشناسان یک جمله باشد؛ نسل زد بیش از هر چیز، به گفت وگو نیاز دارد؛ او دوست دارد سؤال بپرسد، نقد کند، پاسخ بشنود و بدون برچسب خوردن، درباره مسائل اعتقادی فکر کند؛ اگر این فرصت در خانواده، مدرسه، مسجد و هیئت فراهم شود، بسیاری از ابهامها همانجا برطرف خواهد شد.
حجتالاسلام علوی نیز بر همین نکته تأکید دارد و معتقد است فاصله گرفتن برخی نوجوانان از هیئت، بیش از آنکه ناشی از ضعف اعتقادی باشد، نتیجه بی پاسخ ماندن پرسشهاست؛ به باور او، اگر زبان ارتباط تغییر کند و فرصت گفت وگوی صمیمانه فراهم شود، نسل جدید نه تنها از هیئت فاصله نمیگیرد، بلکه میتواند یکی از مهمترین سرمایه های آینده این جریان فرهنگی باشد.
آینده هیئتها؛ حفظ محتوا، تغییر زبان
تجربه سالهای اخیر نشان میدهد که هیئتهای موفق، آنهایی بوده اند که بدون دست بردن در اصالت و پیام عاشورا، شیوه ارتباط خود را متناسب با مخاطب امروز بازآفرینی کردهاند. استفاده از هنر، رسانه، روایتهای کوتاه، تولید محتوای خلاقانه، حضور فعال در فضای مجازی و واگذاری مسئولیت به نوجوانان، نمونه هایی از این رویکرد است.
نسل زد با همه تفاوتهایش، همچنان به دنبال هویت، معنا، عدالت و حقیقت است؛ همان مفاهیمی که نهضت عاشورا بر پایه آنها شکل گرفته است؛ بنابراین شاید مسئله اصلی این نباشد که «نسل جدید از هیئت دور شده است»، بلکه این باشد که آیا ما توانسته ایم زبان فهم این نسل را بشناسیم یا نه.
اگر پاسخ این پرسش مثبت باشد، هیئت همچنان میتواند یکی از مهم ترین کانونهای تربیت فرهنگی و اجتماعی کشور باقی بماند؛ جایی که سنت و نوآوری در کنار هم قرار میگیرند و نسل جدید، نه از سر اجبار، بلکه با انتخاب و آگاهی، راه خود را به سوی آن پیدا میکند.
نظر شما