با نگاهی به بیانات رهبر شهید انقلاب، حضرت آیتالله العظمی شهید سیدعلی حسینی خامنهای و خاطراتی که در این چهار ماه درباره ایشان مطرح شده، در کنار سیره اخلاقی ناب امام شهید امت، تسلط ایشان بر بسیاری از علوم و دانش روز موجب شگفتی بسیاری از مسئولان و دانشمندانی شده که با ایشان ملاقات داشتند. به گونهای که در برخی مواقع نظر ایشان در برابر نظر کارشناسی یک وزیر نیز درستتر بود.
این جنبه از شخصیت امام شهید انقلاب تا سالها نیازمند بحث و بررسی است تا بتوان با ابعاد گسترده علمی شخصیت ایشان آشنا شد و آثار این بُعد شخصیتیشان در اداره کشور را درک کرد.
در این گزارش به سراغ چند تن از استادان دانشگاههای مشهد رفتیم تا در گپ و گفتی کوتاه، شخصیت علمی آقای شهید ایران را مورد بررسی قرار دهیم.
فقاهتی در خدمت مردم؛ فتاوایی که گره از قوانین گشود
ابتدا به سراغ عباس شیخالاسلامی، حقوقدان، پژوهشگر و عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد رفتیم. او درباره شخصیت علمی رهبر شهید انقلاب در زمینه علم حقوق و اثرگذاری نظرات فقهی-حقوقی ایشان در قانونگذاری طی سالهای گذشته میگوید: جایگاه رهبری به دلیل نقشی که در قانون اساسی دارد، با سایر فقها متفاوت است. به همین خاطر نیز فتاوای ایشان بهعنوان یک مجتهد و مرجع تقلید، از دو منظر شأن اجتهاد و مرجعیت ایشان و شأن ولایتفقیه که سیاستهای کلان کشور باید در فتاوا و نظراتشان بازتاب یابد، حائز اهمیت است. در حقیقت، فتاوای ایشان غالباً با نگاه به مقتضیات روز و احکام ثانویه صادر شده و همین امر تفاوت دیدگاههای فقهی-حقوقی ایشان را با دیگر مراجع مشخص میکند. به همین دلیل در موارد بسیاری میبینیم که حتی فتاوای ایشان در برابر نظر مشهور یا اجماع فقها قرار دارد.
شیخالاسلامی میافزاید: برای نمونه میتوان به چند مورد اشاره کرد که نشان میدهد تحلیل این فتاوا برای حل معضلات حقوقی چقدر راهگشا بوده است؛ یکی از این مواد دیه غیرمسلمان بود. در حالی که بسیاری از فقها معتقد به پرداخت یکهشتم یا یکدوازدهم دیه مرد مسلمان بودند، ایشان فتوا به تساوی دیه دادند. از آنجا که فتاوای ایشان در شورای نگهبان، مبنای حکم حکومتی قرار میگیرد، این فتوا به قانون تبدیل شد و معضلات سرمایهگذاران خارجی برای ورود به کشور را که نگران تبعات دیه بودند، برطرف کرد.
این حقوقدان ادامه میدهد: از دیگر موارد فتاوای ایشان درباره قسامه بود. پیشتر یکی از اولیای دم میتوانست با ۵۰ بار قسم خوردن، حکم قصاص صادر کند؛ اما ایشان در این موضوع سختگیری کرده و فتوا دادند که برای اثبات، باید حتماً ۵۰ نفر از بستگان ذکور نسبی یا سببی سوگند یاد کنند؛ این امر بسیاری از پروندههای قسامه را سامان داد و حل کرد. در یک مورد دیگر سال ۱۳۹۰ در درس خارج در باب قصاص، فتوایی صادر کردند که طبق آن، در قتلهای نوعاً کُشنده، حتماً باید آگاهی و توجه متهم احراز شود. این فتوا بسیاری از پروندههای قصاص را محدود و دقیقتر کرد. همچنین در فتوایی فرمودند زن از عرصه (زمین) ارث میبرد. این فتوا برخلاف نظراتی بود که زن را محروم از ارث نسبت به عرصه (زمین) میدانستند.
او با بیان اینکه شخصیت فقهی ایشان با اتکا به احکام ثانویه، به حل بسیاری از معضلات جامعه کمک کرده است، خاطرنشان میکند: در مواردی حتی شورای نگهبان با استناد به حکم حکومتی، قانون را بر اساس فتوای ایشان تنظیم کرده است. این جامعیت و رویکردِ «حلالمسائلی» در حوزههای حقوق مدنی و کیفری مشهود است و سبب شده رویه قضایی به سمت حل مشکلات مردم و عدالت حرکت کند.
شیخالاسلامی با اشاره به اینکه یکی از دستاوردهای فقهی و حقوقی ایشان فتاوایی بود که با در نظر گرفتن زمان و مکان برخلاف نظر مشهور یا اجماع فقها میدادند، عنوان میکند: نمونه بارز دیگر، تأکید ایشان بر «قانون الزام به تنظیم سند رسمی» است. در حالی که آقای لاریجانی، رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام با آن مخالف بود و به تشریفاتی بودن آن اعتقاد داشت؛ اما رهبر شهید انقلاب در سخنرانی خود صراحتاً بر تصویب سریع این قانون تأکید کردند تا مشکلات ناشی از قولنامهها، دعاوی صوری و ابطال اسناد رسمی برطرف شود.
«انسان ۲۵۰ ساله»؛ بازخوانی نوین تاریخ تشیع
در ادامه، به سراغ طاهره رحیمپور ازغدی، دانشیار گروه معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد رفتیم. او درباره تسلط علمی رهبر شهید انقلاب بر علم تاریخ اسلام و جریانسازی و نوآوری ایشان در این عرصه اظهار میکند: یکی از تأثیرگذارترین ساحتهای شخصیت علمی آقای شهید ایران، نظریه «احیای تمدن ایرانی-اسلامی» است؛ نظریهای که در پرتو آن، تاریخ تشیع با نگاهی نو و بدیع بازخوانی و احیا شده است. کتابهای «انسان ۲۵۰ ساله» و «همرزمان حسین (ع)» ثمره اندیشههای سیاسی ایشان در این راستا محسوب میشوند.
رحیمپور ازغدی میافزاید: کتاب «همرزمان حسین (ع)»(انتشارات انقلاب اسلامی) که بر اساس سخنرانیهای ایشان در محرم سال ۱۳۵۱ نگاشته شده، با تکیه بر بافت تاریخی دهه ۶۰ هجری، جریانهای سیاسی اثرگذار آن دوره را نقد و بررسی کرده و تصویری یکپارچه و زنده از این واقعه عظیم و بیبدیل را به انسان معاصر ارائه میدهد.
این استاد دانشگاه فردوسی مشهد خاطرنشان میکند: ایشان در کتاب «انسان ۲۵۰ ساله» کنشهای سیاسی معصومین(ع) را در پیوندی تاریخی بازتعریف کردند و نتیجه گرفتند که جریان امامت پس از پیامبر(ص)، خود را با اهداف و اصول واحد؛ اما شیوه و مسیر متفاوت ادامه داده است؛ به گونهای که گویی با یک «انسان ۲۵۰ ساله» واحد روبهرو هستیم. بدین ترتیب، این اندیشمند بزرگ رویکردی نوین در تحلیل وقایع تاریخی رقم زدند و تاریخ را از دانشی صرفاً گزارشی و توصیفی، به علمی زنده و عینی برای انسان معاصر بدل کردند.
علوم انسانی بومی؛ مطالبهای که بر زمین ماند
سید محسن اصغری نکاح، عضو هیئت علمی گروه روانشناسی مشاوره و تربیتی دانشگاه فردوسی مشهد نیز درباره شخصیت علمی رهبر شهید انقلاب میگوید: ارزشگذاری آقای شهید ایران به علم و علوم روز، ویژگی بارز و متمایزی نسبت به بسیاری از شخصیتهای سیاسی جهان اسلام و جهان بود. ایشان در سخنرانیهای گوناگون بر جایگاه علم و فراگیری آن در مرزهای دانش تأکید داشتند و کمتر سیاستمداری را میتوان یافت که اینگونه شخصاً برای علم ارزش قائل باشد و آن را در میان برنامهریزان و مجریان نهادینه کند.
او خاطرنشان میکند: بر پایه سیره اسلامی «هر جا علم را دیدید باید بیاموزید»، ایشان میپذیرفتند که در برخی علوم، شاگردی غرب را قبول کنیم؛ اما هرگز شاگرد باقی نمانیم. ارتباط ویژه ایشان با دانشگاهیان، پژوهشگران و نخبگان در رفتار نیز نمود داشت؛ چنانکه در یکی از سخنرانیها به احترام علم و استادان، ایستاده سخنرانی کردند. توصیههای ایشان به وزیران و مدیران نهادهای علمی چون آموزش و پرورش، حوزه و دانشگاه نیز نشاندهنده نگاه چندبُعدی و اعتقاد ایشان به «جهاد علمی» بود.
اصغری نکاح با بیان اینکه این منش رهبر شهید انقلاب در حوزه علمآموزی دستاوردهای متفاوتی برای ایران داشت، میافزاید: ایشان بر علوم روز و فناوری تأکید میکردند و ایران را شایسته قدرت علمی برتر منطقه و جهان میدانستند. در کنار این نگاه، بر فرهنگ ایرانی-اسلامی و زبان فارسی نیز اصرار داشتند و میفرمودند «هدف باید این باشد که ۵۰ سال بعد، ایران چنان مرجع علمی درجه اول دنیا شود که دیگران برای آشنایی با تازههای دانش، ناچار به یادگیری زبان فارسی گردند». از همین رو در حوزههای فناوریهای نوین مانند سلولهای بنیادی، هوافضا و سایر پیشرفتهای فناورانه، حمایتهای بیدریغی داشتند و کسانی را که در راه علم جان میباختند، در زمره شهیدان میشمردند.
این عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به اینکه این منش علمی ایشان برگرفته از ظرفیتها، استعدادها و توانمندیهای علمی بسیار قوی بود که از دوران نوجوانی در ایشان وجود داشت، یادآور میشود: تأکیدشان بر علوم و فناوری، تأکیدی همهجانبه و فراگیر بود؛ در خصوص علوم انسانی نیز دیدگاه ایشان به صورت بنیادی این بود که ما باید در علوم انسانی از غرب مستقل باشیم؛ چرا که هستیشناسی و انسانشناسی ما ویژگیهای خاص خود را دارد. ایشان معتقد بودند در علوم انسانی باید مبتنی بر همین هستیشناسی و انسانشناسی بومی خود، به تولید علم بپردازیم. از این رو همواره به متخصصان، دانشمندان و دانشگاهیان حوزه علوم انسانی تأکید میکردند که علوم انسانی غرب را نقادانه و عالمانه فرا بگیرند و در تولید علم جدید مبتنی بر فرهنگ ایرانی-اسلامی تلاش کنند.
او میافزاید: البته ایشان در تحلیلها و بیانات خود، اشارات گوناگونی به مسائل روانشناسی داشتند؛ هرچند این اشارات جنبه مستقیم نداشت؛ اما نشاندهنده دغدغهمندی ایشان نسبت به این مسائل بود. برای نمونه، در دیداری که اعضای سازمان نظام روانشناسی وقت با ایشان داشتند، بر جایگاه مشاوره خانواده تأکید کردند و فرمودند این متخصصان باید بهعنوان مشاوران امین خانواده، پذیرای مراجعات مردم باشند.
اصغری نکاح در پایان عنوان میکند: متأسفانه در زمینه اسلامیسازی دانشگاهها -که ایشان بسیار بر آن تأکید داشتند و منظورشان اسلامیسازی نظریهها و ایدهپردازی در بنیادهای نظریههای علمی بود- راه بسیار طولانی در پیش داریم و نتوانستهایم گام مناسبی در این مسیر برداریم. انشاءالله این فرصت برای دانشگاهیان فراهم شود که با الهام از منش علمی، رویکرد علمی و ارزشگذاریهای والای رهبر عزیزمان نسبت به عالمان و دانشگاهیان بتوانیم این بخش از فرمایشات ایشان در حوزه علوم انسانی را نیز محقق کنیم.
میراثی که باید زنده بماند
آنچه از مجموع گفتوگوها با استادان و صاحبنظران دانشگاهی بدست میآید، تصویری چندلایه و شگفتآور از شخصیت علمی رهبر شهید انقلاب، حضرت آیتاللهالعظمی سید علی حسینی خامنهای(رضوانالله تعالیعلیه) است؛ شخصیتی که در آنِ واحد، فقیهی نوگرا و مسئلهمحور، مفسری ژرفاندیش، تاریخپژوهی نظریهپرداز، حامی بیبدیل علوم نوین و مطالبهگر جدی بومیسازی علوم انسانی بود.
بد نیست توجه کنیم که مطالبه بر زمینماندهای نیز از ایشان به یادگار مانده است؛ بومیسازی و اسلامیسازی علوم انسانی بر پایه هستیشناسی و انسانشناسی ایرانی-اسلامی، افقی است که هنوز تا تحقق کامل آن فاصله بسیار داریم. این همان میدانی است که دانشگاهیان، حوزویان و نخبگان کشور باید با الهام از منش علمی رهبر شهید انقلاب، مسئولیت پیشبرد آن را بر عهده بگیرند.
نظر شما