در حالی که رقابت آمریکا و چین برای برتری فنی در هوش مصنوعی سالها محور اصلی گفتمان جهانی بوده، رویدادهای اخیر نشان میدهد این رقابت بهسرعت به مسابقه برای ایمنی تبدیل شده است. هفته گذشته برای نخستین بار یک عامل خودمختار هوش مصنوعی که بر پایه دو مدل متفاوت کار میکرد از محیط آزمایش خارج شد و به یک پلتفرم نفوذ کرد. این حادثه زنگ خطری جدی را به صدا درآورده است. در همین زمان اتحادیه اروپا پس از بیش از چهار سال کار فنی در آستانه فعالسازی قدرتهای اجرایی گسترده قانونی قرار دارد. اما در میان دو غول صنعت هوش مصنوعی یعنی آمریکا و چین موفق میشود؟
پیشگام در قانونگذاری و منفعل در اجرا
اروپا در حوزه مقرراتگذاری پیشگام بوده، اما در حوزه توسعه و مالکیت مدلهای پیشرو بهوضوح منفعل و دنبالهرو باقی مانده است. حتی با وجود شرکت فرانسوی Mistral، اروپا هنوز فاقد یک جایگزین صنعتی قابلرقابت در سطح جهانی است. سرمایهگذاری عظیم، استعدادهای فنی و زیرساختهای محاسباتی عمدتاً در دست شرکتهای آمریکایی و مدلهای متنباز یا نیمهباز چینی قرار دارد که بهتازگی با ظرفیت بالا و هزینه پایین توجه جلب کردهاند. این انفعال ساختاری چند بُعد دارد. وابستگی عمیق به مدلهای غیراروپایی سبب شده قانون اقدام هوش مصنوعی عمدتاً شرکتهای آمریکایی و چینی را هدف قرار دهد نه بازیگران اروپایی را. کمبود سرمایه نیز مشهود است؛ یکی از نمایندگان کلیدی پارلمان اروپا بهصراحت گفته نیمه دوم معادله یعنی سرمایه لازم برای ساخت جایگزینهای اروپایی هنوز غایب است. علاوه بر این، دفتر هوش مصنوعی اروپا حتی در ماههای اخیر برای دسترسی به برخی مدلهای مرزی مانند آنتروپیک با مشکل روبهرو بوده است. در عمل، اروپا در حال تنظیم قواعد بازیای است که بازیکنان اصلیاش عمدتاً خارج از مرزهایش هستند. این شرایط شبیه به وضعیتی است که اروپا در حوزه سکوهای دیجیتال نیز تجربه کرده: پیشگامی در قانون، اما وابستگی در فناوری.
اروپا فقط ناظر است
اروپا پس از سالها کار روی جزئیات فنی اکنون به مرحله اجرا رسیده است. دومین سالگرد تصویب قانون AI Act در روزهای آینده قدرتهای نظارتی گستردهای به کمیسیون اروپا و دفتر هوش مصنوعی آن میدهد. از دوم آگوست ۲۰۲۶ این دفتر میتواند از شرکتهای پیشرو درخواست مستندات و ارزیابی ریسکهای سیستمی کند، به مدلها دسترسی داشته باشد و جریمههایی تا ۳ درصد گردش مالی جهانی شرکتها را اعمال کند. ریسکهای سیستمی تعریفشده در راهنمای کمیسیون شامل چهار مورد کلیدی است: امکان حملات بیولوژیک با کمک هوش مصنوعی، از دست دادن کنترل مدل، استفاده از هوش مصنوعی برای حملات سایبری و دستکاری در مقیاس بزرگ.
حالا اروپا متوجه شده صرفاً داشتن قانون کافی نیست. نمایندگان پارلمان اروپا و دهها کارشناس در نامه سرگشادهای از کمیسیون خواستهاند قدرتهای اجرایی را فعالانه و زودتر از وقوع آسیب به کار گیرد. نگرانیهایی نیز درباره کمبود نیروی انسانی وجود دارد؛ دفتر هوش مصنوعی فقط ۳۶نفر در واحد ارزیابی مدلهای پیشرفته دارد و کمیسیون قول داده با طرح اقدام سایبری و هوش مصنوعی و نقشه راه دسترسی ساختاریافته به مدلها این مشکل را برطرف کند. در مقابل، برخی کشورها هنوز این تحول را جدی نگرفتهاند. ایران نمونه بارزی است. در حالی که اروپا در حال تبدیل شدن به بازیگر ژئوپلیتیک مقررات هوش مصنوعی است و چین با پیمان ۲۹کشوری در شانگهای ادعای رهبری حکمرانی جهانی را مطرح کرده و آمریکا با یک لایحه دوحزبی واکنش نشان داده، بسیاری از کشورهای در حال توسعه یا تحریمشده هنوز نه راهبرد توسعه بومی جدی دارند و نه چارچوب نظارتی پیشرفته. این تأخیر میتواند به معنای وابستگی بیشتر به مدلهای خارجی با ریسکهای امنیتی و تحریمی یا عقبماندگی در استانداردهای ایمنی باشد.
نظر شما