پسربچه کوچک با پیراهن قرمز، داخل آب و لجن افتاده و راهی برای نجاتش وجود ندارد؛ این تصویری است که با دیدن بازی چند پسربچه کوچک اطراف کال «علی‌آباد» در ذهنم نقش می‌بندد. به ترتیب قد کنار کال ایستاده‌اند و دارند سنگ‌های کنار جاده را داخل آب‌هایی که حسابی بالا آمده و رویشان با علف‌های هرز بلند پوشیده شده، پرتاب می‌کنند. بزرگ‌ترینشان به نظر پنج ساله می‌آید. وقتی از سنگ پرت کردن خسته می‌شوند، سراغ بازی با نخاله‌های کنار کال می‌روند؛ نخاله‌هایی که نباید آنجا باشند.
کال و بوی بد آن که با هر باران شدیدتر می‌شود، مشکلی است که همه اهالی روستای «علی‌آباد» درباره‌اش صحبت می‌کنند. برای دیدن وضعیت آن هم لازم نیست خیلی سختی بکشید. شروع کال درست پیش از محدوده خدماتی شهرداری منطقه ۳ است و تا کشف‌رود امتداد پیدا می‌کند. بین مسیرش هم از روستای علی‌آباد و خانه‌های مردم می‌گذرد. وقتی وارد روستا بشوید، نخستین چیزی که می‌بینید، خانه‌های ساخته شده دو طرف کال و وضعیت تأسف‌برانگیز زباله‌های داخلش است. مدرسه‌ ابتدایی روستا هم در فاصله چند متری از آن قرار دارد؛ مسئله‌ای که دقیقاً با سلامت دانش‌آموزان مرتبط است.

مشکلی چند ساله، بدون سرنوشت مشخص

آن‌طور که یکی از اهالی می‌گوید، این کال از چندین سال پیش وجود داشته؛ اما مشکلات محیط زیستی‌اش از زمان راه‌اندازی شهرک مهرگان و هدایت فاضلاب خانه‌ها به آن شروع شده است.
هاشم نظام دوست در ادامه صحبت‌هایش توضیح می‌دهد: این فاضلاب‌ها به کال کشف‌رود می‌رسد. همه عمرم اینجا بوده‌ام و کال همیشه در روستا بود؛ اما برای هدایت آب‌های سطحی نه فاضلاب خانه‎ها. مردم از بوی بد آن شکایت دارند. یک بار هم چند دانش‌آموز مدرسه نزدیک اینجا سالک گرفتند. مسئولان مدرسه هم به بهداشت و محیط زیست نامه نوشتند؛ اما اتفاقی نیفتاد. مسئولان هم برای بازدید از کال آمدند و به ما گفتند با جمع شدن و هدایت آب‌های داخل کال مشکل آن برطرف می‌شود و قول پیگیری دادند؛ ولی ما تغییری ندیدیم. اصلاً به نظر شما حتی با جمع شدن این آب‌ها مشکل زباله‌ و آلودگی اینجا حل می‌شود؟
آقای میانسالی که شاهد گفت‌وگوی ماست، هم وارد بحث می‌شود: خانه‌ام دقیقاً کنار کال است. زمانی که باران می‌آید، باید اینجا باشید و موش‌هایی را که به خاطر بالا آمدن آب، از داخل کال به طرف خانه مردم فرار می‌کنند، ببینید. دست‌کم تا دو کوچه بالاتر از محدوده کال پر از موش می‌شود. اندازه‌شان خیلی بزرگ است و گربه هم نمی‌تواند آن‌ها را بگیرد. حتی برای از بین بردن این موش‌ها سم هم ندارند. وقتی هم می‌گوییم چرا کاری انجام نمی‌دهید، جوابشان این است که بودجه نداریم! همین کال از همت‌آباد هم عبور می‌کند. چطور آنجا ساماندهی شده؛ اما اینجا نه؟

خارج بافت یا داخل بافت؟ مسئله این است

کوچه‌های روستا آسفالت شده و تمیز هستند. هرچه به سمت انتهای روستا می‌روم، از حجم جمعیت کم می‌شود. بین راه چند خانم را می‌بینم و همراهشان می‌روم. وقتی می‌فهمند خبرنگارم، سر درددلشان باز می‌شود.
خانمی حدوداً سی و پنج ساله می‌گوید: زباله‌های جمع شده از کوچه‌های اطراف را داخل زمین‌های خالی آخر کوچه امام حسین(ع) ۱۳ تخلیه می‌کنند و بعد هم آن‌ها را آتش می‌زنند. اگر دیشب می‌آمدید، خودتان می‌توانستید آتش را ببینید. تازه فقط همین موضوع نیست؛ انتهای امام حسین(ع) ۱۳ زمین‌هایی هست که اتفاقاً خانه هم داخلشان ساخته شده؛ ولی آب‌های سطحی این کوچه را طوری هدایت کرده‌اند که به انتهای کوچه و دقیقاً پشت خانه دیگران می‌روند؛ ولی فکر نکرده‌اند این آب باید کجا سرازیر شود. برای همین هرچه هست، پشت خانه مردم جمع می‌شود. کانال‌کشی مناسبی هم ندارد؛ چون می‌گویند داخل بافت نیست.
برای اثبات صحبت‌هایش هم من را دقیقاً به جایی می‌برد که گفته است. با وجود تاریکی نسبی دم غروب هم می‌شود قورباغه‌هایی را دید که گوشه گوشه کوچه و زیر علف‌های هرزی که داخل کانال‌های خاکی آب رشد کرده، در حال حرکت هستند حتی کنار یک دیوار بچه قورباغه‌های کوچک داخل آب شنا می‌کنند. با کمی دقت هم می‌توان متوجه شد همان‌طور که آن خانم گفته، آب‌ها راه خروج ندارند و پشت خانه مردم جمع می‌شوند.

رد پای بنگاه‌های املاک در زمین‌های خارج بافت!

تعداد بالای بنگاه‌های مشاور املاک، ساختمان‌های چند طبقه با نماهای نسبتاً لوکس و منازل ویلایی نشان می‌دهد ساختمان‌سازی در علی‌آباد رونق خوبی دارد؛ رونقی که البته چندان هم بی‌ضرر نیست و تأییدکننده این حرف هم خانه‌ها و زمین‌های خارج بافتی است که سال‌هاست از امتیازهای آب، برق و گاز محروم هستند.
این موضوع را خانمی می‌گوید که مشغول خرید از یک میوه‌فروشی است. این خانم میانسال همان‌طور که مشغول حساب کردن خریدهایش است، تعریف می‌کند: پس از ورشکستگی همسرم مجبور شدم به اینجا کوچ کنم. انتهای امام حسین(ع) ۱۳ زمین خریدیم و پس از اینکه مشغول ساخت شدیم، از طریق اخطاریه دهیاری باخبر شدیم که زمین داخل بافت نیست. حالا هم با پیگیری‌های زیاد همین اواخر توانستم برای خانه آب و برق بگیرم؛ اما هنوز شرکت گاز با واگذاری انشعاب موافقت نکرده و می‌گویند هنوز مشخص نیست خانه داخل بافت هست یا نه! چطور برای شرکت‌های آب و برق مشخص شده؛ اما شرکت گاز هنوز خبر ندارد؟
این بانوی گلایه‌مند با اشاره به اینکه زمین را از بنگاه خریده، ادامه می‌دهد: بنگاه‌دار چیزی از خارج بافت بودن زمین به ما نگفت. بعد هم که فهمیدیم، چاره‌ای نداشتیم. اصل موضوع بافت روستا مشکل دارد. به یکی از همسایه‌ها گفته‌اند قسمتی از خانه‌اش داخل بافت است و قسمت دیگر نه! اصلاً مگر چنین موضوعی ممکن است؟ چطور می‌شود خانه‌های اول کوچه داخل بافت باشند و با فاصله ۱۰متر خانه ما خارج از بافت؟ چرا مسئولان روستا نقشه‌ای مشخص نمی‌کنند تا بافت روستا را تعیین کند؟ چرا با املاکی‌های متخلف برخورد نمی‌شود؟ اینجا بیشتر افراد بومی هستند و شناسایی این آدم‌ها کار خیلی راحتی است. ما شاهدیم که بساز و بفروش‌ها چطور بدون ایمنی ساختمان می‌سازند و می‌فروشند.

چالش چند ساله و بی‌پایان آب

کمبود آب، کیفیت پایین آب شرب و قطعی‌های مداوم آن هم مشکلی است که همه اهالی نسبت به آن اعتراض دارند؛ مشکل چند ساله‌ای که پیش‌تر هم در گزارشی با عنوان «آب در باتلاق ساخت ‌وسازهای غیرمجاز علی‌آباد» به آن پرداختیم. این مشکل را آشکارا می‌توان از روی تانکرهای فراوان روی پشت‌بام خانه‌ها یا صدای پمپ‌ آب داخل حیاط‌ها متوجه شد؛ چالشی که به طور مستقیم کیفیت زندگی اهالی را تحت تاثیر قرار داده و پیام‌های زیادی هم در این زمینه به تریبون مردمی طوس ارسال شده است. با هر کدام از اهالی هم صحبت می‌کنم، پیش از هر حرفی همین مشکل را تعریف می‌کند.

ساماندهی کال وابسته به پایان پروژه اگو است

مشکلاتی که پیش‌تر هم گفتیم، از مواردی است که حتی صدای مسئولان روستا هم از حل نشدنشان درآمده است.
تاج‌محمد تاجور، عضو شورای علی‌آباد است. او در توضیح اقدام‌ها برای حل شدن مشکل کال روستا می‌گوید: سال گذشته در جلسه‌ای که با مسئولان داشتیم، به ما گفتند هر زمان پروژه طرح اگو شهرک مهرگان تمام شود، مشکل کال هم برطرف خواهد شد. تاریخی که به ما گفتند ۱۲ تیرماه امسال بود؛ اما تا الان پروژه تمام نشده است. در جلسه دیگری هم که به تازگی داشتیم، بار دیگر این موضوع را از مسئولان پیگیری کردیم و آنچه قبلاً هم گفته شده بود، دوباره تکرار شد.
دهیار این روستا نیز در گفت‌وگو با ما بیان می‌کند: زمانی که ساخت شهرک مهرگان کلید خورد، باید تکلیف وضعیت آبریز آن روشن می‌شد، نه اینکه پس از این همه مدت، مشکلش برای مردم همچنان حل نشده باشد.

چالش در تأمین زمین

امیر رضایی در توضیح مشکلات طرح هادی روستا تشریح می‌کند: در طرح هادی روستا به علت نظارت نداشتن شهرداری بر ساخت‌وسازهای غیرمجاز، با مشکل مواجه شدیم. ساختمان‌سازی بی‌شمار اطراف روستا موجب شده تأمین زمین یکی از الزامات کار باشد؛ اما در این مورد به راحتی نمی‌توانیم خرده‌مالکان را برای فروش زمین‌ها راضی کنیم. بنگاه‌داران در فروش زمین از ناآگاهی مردم سوءاستفاده می‌کنند. البته بعضی از خریداران از مشکل آگاه هستند؛ اما به دلیل شرایط مالی یا طمع، توجه چندانی به آن نمی‌کنند.
وی ادامه می‌دهد: مشکل خانه‌های امام حسین(ع) ۱۳ این است که داخل بافت نیستند. مالکان بدون اطلاع کافی از شرایط ملک، اقدام به ساخت یا خرید خانه کرده‌اند در حالی که برای این کوچه ادامه‌ای تعریف نشده است. چطور می‌شود یک کوچه ۳۰۰ متر امتداد داشته باشد؛ اما آخرش بن‌بست باشد؟ برای حل این مشکل باید ابتدا تکلیف ممر آن مشخص شود تا بتوان برای دریافت انشعاب اقدام کرد. بافت روستا در صورتی گسترش پیدا می‌کند که کل مالکی وجود داشته باشد و بتواند سهم خدمات عمومی مردم را برآورده کند؛ اما با وجود خرید زمین توسط خرده‌مالک‌ها این اتفاق خیلی رخ نمی‌دهد.

ورود به محدوده فقط با تأییدیه بنیاد مسکن

دهیار روستای علی‌آباد با گلایه از ترفند بنگاه‌داران برای فروش زمین به مردم غیربومی خاطرنشان می‌کند: هرکس قصد خرید زمین یا خانه را در روستا دارد، باید پیش از آن به دهیاری مراجعه کند. بیشتر وقت‌ها مالک اقدام به خرید زمین کرده و پس از آن برای استعلام از دهیاری آمده یا در مواردی هم شخص با علم به وجود مشکل، فقط به خاطر قیمت پایین‌تر اقدام به خرید کرده و با این امید که بعداً می‌تواند انشعاب بگیرد، کارش را ادامه داده است. این ترفندها را اغلب بنگاه‌داران به مردم می‌گویند؛ اما خریدار از تبعات آن اطلاع ندارد. در اصل بدون تأییدیه بنیاد مسکن هیچ زمینی به محدوده وارد نمی‌شود. ساخت و ساز خارج از محدوده روستا، صیانت از حریم شهر محسوب می‌شود و مسئولیت این موضوع به عهده شهرداری است؛ اما در این بخش نظارت کافی وجود ندارد.

کمبود آب یا بی‌عدالتی در توزیع؟

رضایی با اشاره به مشکل آب روستا تأکید می‌کند: در این مورد مشکل تقسیم و توزیع درست آب است. در حال حاضر یک طرف روستا آب دارد و طرف دیگر چون در سربالایی است، آب ندارد. بارها هم در این زمینه پیگیری کرده‌ایم. هر وقت اعتراض‌ها در این مورد زیاد شد، وضعیت بهبود پیدا کرد؛ اما با گذشت زمان دوباره به حالت قبل برگشت.
وی اظهار می‌کند: آب‌بان چون در قسمت دیگر روستا زندگی می‌کند، چندان به مشکلات نقاط دیگر اهمیت نمی‌دهد. شرکت آب باید به فکر تنظیم فشار آب باشد و عدالت در همه روستا را در نظر بگیرد. قرار بوده اصلاحاتی هم در این زمینه انجام شود؛ اما زمانش مشخص نیست. هر سال با پایان تابستان و تنظیم فشار آب، این تصور ایجاد می‌شود که مشکل حل شده؛ اما کسی این موضوع را در نظر نمی‌گیرد که مشکل برطرف نشده و فقط مصرف آب کاهش پیدا کرده است.

وعده‌ها کی عملی می‌شوند؟

کال علی‌آباد فقط یک کال پر از آب و زباله نیست؛ تصویری از مجموعه‌ای از مشکلات انباشته است که سال‌هاست میان دستگاه‌های مختلف دست‌به‌دست می‌شود. از فاضلاب و بوی نامطبوع گرفته تا ساخت‌وسازهای بدون ضابطه، زمین‌های خارج از بافت و کمبود آب، همه نشان می‌دهد آنچه امروز اهالی با آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند، نتیجه یک اتفاق ناگهانی نیست؛ بلکه حاصل سال‌ها بی‌توجهی و نبود تصمیم مشخص است.
پسربچه‌های کنار کال شاید هنوز خطر این آب‌های آلوده و لجن‌گرفته را ندانند؛ اما ادامه این وضعیت یعنی تکرار همان تصویر؛ کودکی که میان بازی‌های ساده‌اش، چند قدم بیشتر با یک خطر جدی فاصله ندارد. حالا باید دید وعده‌های چندساله برای ساماندهی کال، اصلاح زیرساخت‌ها و تعیین تکلیف آینده روستا، چه زمانی از حرف به عمل تبدیل خواهد شد.