ماه ربیع‌الاول آمیخته با خاطره غم‌انگیزی چون شهادت امام حسن عسکری(ع) و مطابق روایت معروف، ماه میلاد مبارک پیامبر گرامی اسلام(ص) و امام صادق(ع)، هجرت پیامبر اکرم(ص) از مکه به مدینه، آغاز امامت پربرکت حضرت بقیة اللّه(عج) است همچنین این ماه به عنوان سومین ماه از سال قمری دارای اعمال و آدابی است که در ادامه با هم مرور می‌کنیم.

ماهی که آثار رحمت خدا در آن هویداست

ربیع در لغت به معنی بهار است. در این باره مسعودی می‌نویسد: سالی که این نامگذاری انجام شده مقارن با فصل بهار بوده‌است. همانطور که فصل بهار فصل شادی برای آغاز سال نو و جشن طبیعت است، ماه ربیع نیز، ماه بهار معنوی و شادی در بین شیعیان است همچنین میرزا جواد آقا ملکی تبریزی در کتاب المراقبات می‌نویسد: «این ماه همان‌گونه که از اسم آن پیداست بهار ماه‌ها است، به‌جهت اینکه آثار رحمت خداوند در آن هویداست. در این ماه، ذخایر برکات خداوند و نورهای زیبایی او بر زمین فرود آمده است. زیرا میلاد رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در این ماه است و می‌توان ادعا کرد از اول آفرینش زمین، رحمتی مانند آن بر زمین فرود نیامده است زیرا برتری این رحمت بر سایر رحمت‌های الهی مانند برتری رسول خدا بر سایر مخلوقات است.»

مردی که جان خود را برای طلب خشنودی خدا می‌دهد

لَیلَةُ المَبیت، شبی که امام علی(ع) برای حفظ جان پیامبر(ص) در بستر ایشان خوابید. مشرکان قصد داشتند در این شب، دسته‌جمعی به خانه پیامبر(ص) حمله کنند و ایشان را به قتل برسانند. به امر الهی و به درخواست پیامبر(ص)، امام علی(ع) در بستر ایشان خوابید و در نتیجه مشرکان متوجه عدم حضور پیامبر نشدند و رسول خدا(ص) توانست در آن شب به سمت یثرب، هجرت کند. بسیاری از مفسران، شأن نزول آیه شراء در سوره بقره را این فداکاری امام علی(ع) در لیلة المبیت دانسته‌اند. در این آیه چنین آمده است: «و از میان مردم کسی است که جان خود را برای طلب خشنودی خدا می‌فروشد، و خدا نسبت به [این] بندگان مهربان است.» تاریخ این واقعه، شب اول ربیع الاول سال سیزدهم یا چهاردهم بعثت ذکر شده است.

روزی برای تشکر وجود پیامبر(ص) و امیرش(ع)

سید بن طاووس در کتاب الاقبال در فضیلت این ماه نوشته است و از اتفاقات مبارک این ماه، هجرت پیامبر (ص) از مکه به مدینه و سلامت ایشان از نیرنگ دشمنان برای قتل ایشان در شب لیلة المبیت را ذکر کرده است و نماز شکر را به نشانه شکر گذاری از خدا در این روز توصیه کرده است و از قول شیخ مفید نقل کرده است که روزه این روز به دلیل موفقیت پیامبر(ص) و نجات ایشان از دست دشمنان مستحب است و در نهایت دعایی برای این روز نقل کرده اند. شیخ عباس قمی نیز در مفاتیح در اعمال ماه ربیع الاول آورده است: "روز اول علما گفته‏اند مستحب است که برای تشکر نعمت سلامتی رسول خدا (ص) و أمیر المؤمنین (ع) روزه بدارند و زیارت آن دو بزرگوار در این روز مناسب است".‏ از اعمال توصیه شده برای این روز می توان به غسل کردن و پوشیدن لباس نو نیز اشاره کرد.

روزی برای شادی و شکر

در روز هشتم ربیع الأوّل، سال 206، شهادت امام حسن عسکری علیه السلام طبق روایتی واقع شده است و از همان روز، امامت حضرت صاحب الزّمان، حجّة بن الحسن ـ عجّل الله تعالی فرجه الشریف ـ آغاز شده است. عموم شیعیان در روزهای آغازین این ماه به احترام شهادت امام حسن عسگری از برگزاری مجالس شادی اجتناب می‌کنند و با گذشت ایام سوگواری ایشان به جشن امامت امام زمان(عج) اهتمام می‌ورزند که توصیه شده است که این مناسبت را عید بدانیم و به آن توجه کنیم. در این روز خواندن زیارت امام حسن عسگری (ع) و امام زمان (ع) مستحب است. این روز، روز عید و جشن و شادی بزرگ برای مؤمنان به مناسبت به امامت و خلافت رسیدن صاحب الزمان (ع) است. در مفاتیح الجنان امده است هر که در این روز چیزی انفاق کند، گناهانش آمرزیده می شود و گفته شده است در این روز می توان به شکرانه اعمالی که در اعیاد پسندیده است را مد نظر قرار داد. مانند اطعام و ولیمه دادن، پوشیدن لباس نو، گشاده دستی و فراوانی برای خانواده و همچنین، شکر و عبادت خدواند متعال.

یک هفته شادمانی

روزه به نیت شکر گذاری از اعمال مشترک روز دهم و دوازدهم این ماه است. روز دهم این ماه مصادف با سالروز ازدواج حضرت محمد (ص) و حضرت خدیجه است و روز دوازدهم این ماه پیامبر پس از دوازده روز به مدینه وارد شد. همچنین سقوط حکومت آل مروان در این روز بوده است. برای این روز نمازی نیز سفارش شده است که شرح آن در مفاتیح الجنان آمده است. روز چهاردهم این ماه مصادف با سالروز مرگ یزید بن معاویه است. همانطور که می دانید روز دوازدهم این ماه مطابق نظر مرحوم شیخ کلینی و مسعودی و همچنین مشهور میان اهل سنّت، روز ولادت با سعادت نبیّ مکرّم اسلام(ص)است.(زاد المعاد، ص 412) از این روز هفته وحد آغاز شده و مسلمانان جشن و شادی برای ولادت پیامبر (ص) را آغاز می کنند.

روزی که بسیار مبارک است

طبق روایات مشهور شیعه، شب ولادت حضرت خاتم الانبیا، رسول معظّم اسلام(ص) است و شب بسیار مبارکی است.(مصباح المتهجّد، صفحه 791 و اقبال، ص 603) همچنین یک سال قبل از هجرت رسول خدا(ص)، در چنین شبی ایشان به معراج رفتند. (اقبال، ص601) علاوه براین در روز هفدهم ربیع الاول سال 83 هجری قمری، ولادت باسعادت امام صادق(ع) نیز واقع شده است که اهمیت این روز را بیشتر می کند.(بحارالانوار، جلد 47، ص 1، حدیث 2) خوب است بدانید که تکریم، تعظیم و بزرگداشت این روز بسیار تاکید شده است. اعمال مستحبی در میلاد رسول خدا(ص) و امام صادق (ع) چنین است:

• غسل کردن
• زیارت پیامبر و امیرمؤمنان از دور یا نزدیک‏
• روزه‏داری. طبق روایت، روزه‏داری در این روز برابر با روزه یک سال است.
• دو رکعت نماز هنگام بالا آمدن آفتاب.در هر رکعت پس از حمد، ده بار سوره قدر و ده بار سوره توحید خوانده شود.
• گرامی داشتن مسلمانان و صدقه دادن.
• جشن و شادی کردن.
• به مشاهد شریفه رفتن.