روزهای پایانی ماه صفر و ایام عزاداری آلالله(ع) در مشهدالرضا(ع)، امسال نیز با شکوهی بینظیر و حضور میلیونی زائران و مجاوران دلداده به پایان رسید. خیابانهای منتهی به حریم قدسی ثامنالحجج(ع)، تجلیگاه وحدت، عشق و دلدادگی اقشار مختلفی بود که زیر بیرق عزای اهلبیت(ع) گردهم آمده بودند. با این حال، اتفاقی محدود و تلخ بهسرعت به روایتی وارونه از نبود امنیت تبدیل شد. یک درگیری موضعی میان دو هیئت، نه در صحن و سرای حرم مطهر، بلکه در خیابانهای اطراف، با دخالت ابزارهای نوین رسانهای، تقطیع و هوش مصنوعی، به گونهای بازنمایی شد که گویی امنیت و قداست حرم مطهر خدشهدار شده است. هرچند که خوشبختانه عزاداران این دو هیئت روز گذشته در حرم امام مهربانیها با یکدیگر آشتی کردند. در هر حال، عبور از پوسته ظاهری این شایعات و کالبدشکافی ابعاد رسانهای آن، ضرورتی انکارناپذیر است. در ادامه تلاش کردهایم به این پرسش کلیدی پاسخ دهیم که در میدان مینگذاریشده فضای مجازی، خط مقدم دفاع از حریم رضوی کجاست و یک زائر آگاه چگونه میتواند سپر رسانهای این آستان قدسی باشد؟
آنچه در نزدیکیهای حرم رضوی گذشت
عزاداری برای سیدالشهدا(ع) و اهلبیت عصمت و طهارت(ع) قرنهاست که با مفهوم ادب حضور و حفظ حرمت گره خورده است. با این حال، اجتماعات انسانی همواره ممکن است به دلایل مختلف، شاهد اصطکاکهای مقطعی باشند. در روزهای پایانی ماه صفر (۲۳ مرداد ۱۴۰۵) در نزدیکیهای حرم مطهر رضوی، دو هیئت عزاداری بر سر تقدم عبور و مسائل میدانی دچار اختلاف شدند. این درگیری لفظی متأسفانه برای لحظاتی به درگیری فیزیکی انجامید، اما با ورود پلیس و نیروهای انتظامی، موضوع مدیریت شد و درگیری خاتمه پیدا کرد.
اما آنچه این رویداد محلی و کنترلشده را به یک آزمون بزرگ بصیرتی برای جامعه ایمانی تبدیل کرد، نه خود درگیری، که روایت جعلی و هیجانی آن در شبکههای اجتماعی بود. تصاویری که با کمک ابزارهای نوین و هوش مصنوعی ساخته و پرداخته شده بودند، فضای حرم مطهر رضوی را در دل یک درگیری خشن نشان میدادند و با جابهجایی مکان واقعه، یک تهدید بزرگ امنیت مذهبی را به مخاطب القا میکردند.
محسن هوشمند، رئیس مرکز ارتباطات و رسانه آستان قدس رضوی با نگاهی شفاف به تبیین این ماجرا پرداخته و ابعاد پنهان این فضاسازی را روشن میکند. وی با تأکید بر اینکه حادثه یاد شده خارج از محدوده حرم مطهر رخ داده است، تصریح میکند: در خصوص اتفاقی که رخ داده، لازم است چند نکته مورد توجه قرار گیرد؛ نخست اینکه این حادثه بیرون از حرم مطهر رضوی اتفاق افتاده و ارتباطی با حرم مطهر و مجموعه آستان قدس رضوی ندارد. متأسفانه در برخی موارد، مشاهده شده برای انتشار این خبر، تصاویری با استفاده از هوش مصنوعی تولید شده و فضای حرم مطهر رضوی را در تصاویر مربوط به این حادثه نشان دادهاند؛ در حالی که چنین تصاویری صحت ندارند.
رئیس مرکز ارتباطات و رسانه آستان قدس رضوی با اشاره به اینکه امسال حدود ۲هزار هیئت مذهبی در حرم مطهر رضوی ثبتنام و برنامههای عزاداری خود را در حرم منور برگزار کردند، درباره دلیل اصلی این درگیری و رد شایعات رسانههای معاند میافزاید: ظاهراً دو هیئت در مسیر حرکت خود به نقطهای رسیدهاند که به دلیل محدود شدن فضای عبور، بر سر نحوه ورود و تقدم در عبور با یکدیگر دچار اختلاف شدهاند. این حادثه یک اختلاف میان دو هیئت بوده و مسئلهای قومیتی یا درگیری میان اقوام نبوده است.
هوشمند همچنین با یادآوری خطر جنگ شناختی و ضرورت هوشیاری هیئتهای مذهبی هشدار میدهد: ممکن است گاهی یک مسئله بسیار کوچک میان افراد یا هیئتها ایجاد شود، اما باید توجه داشت که دشمنان دین، اسلام و اهل بیت(ع) ممکن است از همین مسائل کوچک برای ایجاد اختلاف و دامن زدن به تنشهای اجتماعی و قومی سوءاستفاده کنند.
الگوریتمها؛ سربازان خط مقدم فتنه
برای درک بهتر چرایی تبدیل شدن یک اصطکاک خیابانی به یک ترند بینالمللی و ضدامنیتی، باید مختصات رسانهای دنیای امروز را شناخت. امروز، مرز میان خبر و فتنه بیش از هر زمان دیگری رنگ باخته است. در این میان، نگاه کارشناسانه به سازوکارهای توزیع پیام، گرهگشای فهم ما از این جنگ شناختی است.
سجاد تنها، کارشناس و پژوهشگر رسانه و فضای مجازی با واکاوی ابعاد تکنولوژیک و رسانهای این اتفاق، معتقد است ما با یک پدیده کاملاً طراحیشده مواجهیم. وی در این باره به خبرنگار ما میگوید: فتنه رسانهای در عصر حاضر، دیگر فقط به دروغپردازیهای فردی یا شایعات دهانبهدهان محدود نیست. ما امروز با پدیدهای روبهرو هستیم که در آن، تولید انبوه محتوای جعلی توسط شبکههای معاند، با استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی و الگوریتمهای شایعهپرداز، به صورت کاملاً سیستماتیک انجام میشود.
این کارشناس رسانه با اشاره به عملکرد الگوریتمهای شبکههای اجتماعی تصریح میکند: پلتفرمهای غربی ذاتاً بهگونهای طراحی شدهاند که محتوای ملتهب، خشن و جنجالی را بیشتر و سریعتر ضریب میدهند. وقتی یک درگیری کوچک رخ میدهد، شبکههای معاند با استفاده از باتها (رباتهای مجازی) و اکانتهای جعلی، آن را با کلیدواژههای قومیتی و مذهبی ترکیب کرده و به خورد الگوریتم میدهند. هدف این فتنههای شبکهای، چیزی جز تخریب چهره اماکن مقدس، تضعیف وحدت جهان تشیع و القای ناامنی روانی و رسانهای نیست. در چنین اتمسفر غبارآلودی، بصیرت دیگر یک واژه انتزاعی نیست، بلکه یک مهارت کاربردی است؛ مهارتی که به معنای تشخیص سره از ناسره در انبوهی از روایتهای جعلی، پیش از واکنش نشان دادن به آنهاست.
«تَبَیَّنُوا» پادزهر اخبار جعلی
وی ادامه میدهد: در چنین فضایی مستحکمترین پناهگاهِ اخلاقی، بازگشت به راهبردهای قرآنی است. قرآن کریم در آیه ۶ سوره حجرات، دستورالعملی جامع خطاب به جامعه ایمانی صادر میفرماید: «ای مؤمنان، اگر فاسقی خبری برایتان آورد تحقیق کنید، مبادا نادانسته به گروهی آسیب برسانید و از کرده خود پشیمان شوید». اگر در گذشته مصداق «فاسق» تنها یک انسان دروغگو بود، امروز یک ربات خبرساز، صفحه جعلی یا شبکه معاندی که با هوش مصنوعی و تصاویر دستکاریشده به دنبال تحریف اذهان است، مصداق بارز فاسق رسانهای محسوب میشوند. بر مبنای فرمان «فَتَبَیَّنُوا» وظیفه شرعی ما در این میدان روشن است: هر خبری را در نگاه اول باور نکنیم، هر ویدئویی را سند قطعی نپنداریم و پیش از انتشار، حتماً صحت آن را از منابع معتبر بررسی کنیم.
این فعال رسانهای توضیح میدهد: وقتی یک درگیری خیابانی خارج از حرم مطهر، با یک کلیپ هوش مصنوعی به عنوان ناامنی حریم رضوی و درگیری در صحنها به افکار عمومی القا میشود، ما در یک بزنگاه حساس اخلاقی قرار میگیریم. در این نقطه، هر زائر، مجاور و عزاداری که گوشی هوشمند در دست دارد، ناخواسته به یک «کنشگر رسانهای» تبدیل میشود و با دو پرسش اساسی و شرعی مواجه است: آیا بازنشر و ارسالِ این محتوای ملتهب(حتی با نیت اطلاعرسانی یا انتقاد) بدون تحقیق و اطمینان از صحت آن، با رسالت عاشورایی ما که صیانت از دین و «امر به معروف» است، سازگاری دارد؟ آیا آگاهیم که اتاقهایفکر دشمنان اهلبیت(ع) دقیقاً در کمین نشستهاند تا از همین شایعات کوچک و بازنشر ناآگاهانه ما، برای تضعیف وحدت شیعیان، ایجاد تقابلهای قومیتی و تخریب چهره «ایران مذهبی» سوءاستفاده کنند؟
سجاد تنها در تکمیل این بحث به نقش فعالان فضای مجازی و هیئتیها اشاره کرده و میافزاید: وظیفه ما در این میدان مینگذاریشده رسانهای، تبیین است، نه تکثیر آشفته. ما باید یاد بگیریم که خط قرمز اخلاق رسانهای در فضای دینی، حفظ آرامش روانی جامعه مؤمنان است. فعالان ما باید به جای موضع انفعالی، با تولید محتوای ایجابی، روایت اصیل شکوه حضور و معنویت حاکم بر حرم مطهر را به ترند اصلی تبدیل کنند تا جایی برای جولان فیکنیوزها باقی نماند.
هیئت؛ دژ مستحکم آرامش و بصیرت
این کارشناس رسانه عنوان میکند: در کنار وظیفه فردی، نباید از نقش نهاد هیئت غافل شد. هیئتهای مذهبی قرنهاست که کانون جامعهپذیری دینی، مدارا و ازخودگذشتگی بودهاند. وقوع یک رفتار هیجانی از سوی چند فرد غیرمسئول، هرگز نباید به پای نهاد ریشهدار و مقدسی چون هیئت نوشته شود. با این حال، این رویدادها زنگ خطری است برای مدیران و پیرغلامان هیئتها که مقوله نظارت درونگروهی و تقویت ادب حضور در پیشگاه امام معصوم را بیش از پیش جدی بگیرند. هیئت باید نخستین و محکمترین سد در برابر بروز هرگونه رفتار خارج از عرف باشد تا بهانهای به دست جریانهای قداستزدا داده نشود.
سجاد تنها در پایان این گفتوگو با تأکید بر اینکه امروز خط مقدم دفاع از حریم اهلبیت(ع) به فضای مجازی امتداد یافته است، تصریح میکند: در هیاهوی شبکههای اجتماعی و جنگ روایتها، بصیرت دیگر صرفاً یک مفهوم سیاسی نیست؛ بلکه تجلی اخلاق رسانهای مؤمنانه است. عزاداری مقبول تنها در گریستن بر مصائب خلاصه نمیشود، بلکه بخش بزرگی از این ارادت، در صیانت از آبروی مکتب و پاسداری از آرامش روانی جامعه اسلامی معنا مییابد. بنابراین، در این عصر پرآشوب، مکث کردن پیش از انتشار محتوا و عمل به همان فرمان قرآنی «تَبَیَّنُوا» یکی از بارزترین نشانههای ولایتپذیری و مهمترین سلاح ما برای دفاع از حریم مقدسات است.
نظر شما