دخانیات سال‌هاست از یک مسئله صرفاً بهداشتی فراتر رفته و به موضوعی چندوجهی در حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و حتی نظارتی تبدیل شده است؛ موضوعی که از تولید و عرضه محصولات دخانی آغاز می‌شود و تا تبلیغات، دسترسی مصرف‌کنندگان و الگوهای فرهنگی مصرف ادامه پیدا می‌کند. در چنین شرایطی، کارشناسان معتقدند مقابله با مصرف دخانیات تنها با افزایش قیمت یا وضع مالیات امکان‌پذیر نیست و مجموعه‌ای از سیاست‌های هماهنگ باید همزمان به اجرا درآید.

دکتر شریف ترکمن‌نژاد، مشاور علمی جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات ایران، با اشاره به راهبردهای سازمان جهانی بهداشت برای کنترل مصرف دخانیات، افزایش مالیات و در نتیجه بالا رفتن قیمت محصولات دخانی را یکی از مهم‌ترین ابزارهای کاهش مصرف دانست. به گفته او، سیاست‌های مالیاتی در کنار ایجاد و گسترش اماکن بدون دخانیات، جلوگیری از تبلیغات و محدود کردن دسترسی به محصولات دخانی می‌تواند در کاهش مصرف مؤثر باشد.

او با اشاره به رشد صنعت دخانیات و افزایش تعداد مراکز تخصصی عرضه این محصولات، نسبت به گسترش دسترسی فیزیکی به دخانیات هشدار داد و گفت ممنوعیت تبلیغات محصولات دخانی در قوانین کشور پیش‌بینی شده، اما در عمل تبلیغات آشکار و پنهان همچنان قابل مشاهده است. به گفته ترکمن‌نژاد، فعالیت برخی قلیان‌سراها و استفاده از تابلوهای تبلیغاتی و نورپردازی‌های خاص، نمونه‌ای از تبلیغاتی است که با وجود محدودیت‌های قانونی ادامه دارد.

از نگاه این کارشناس، هرچه دسترسی به محصولات دخانی آسان‌تر باشد، احتمال مصرف نیز افزایش پیدا می‌کند و به همین دلیل، سیاست‌گذاری در زمینه عرضه باید همزمان با سیاست‌های مالیاتی دنبال شود.

ترکمن‌نژاد در بخش دیگری از سخنان خود بر ضرورت افزایش مالیات محصولات دخانی تأکید کرد و گفت میزان مالیات باید به حدود ۷۵ درصد قیمت خرده‌فروشی برسد تا بتواند اثر قابل توجهی بر کاهش مصرف داشته باشد. او معتقد است اگر افزایش قیمت بدون افزایش متناسب مالیات اتفاق بیفتد، بخشی از درآمد حاصل به جای آنکه به منابع عمومی و سیاست‌های سلامت بازگردد، در قالب سود بیشتر نصیب شرکت‌های دخانی خواهد شد.

با این حال، او افزایش قیمت را نسخه‌ای مستقل برای حل معضل مصرف دخانیات نمی‌داند و تأکید می‌کند که سیاست‌های کنترل مصرف باید به شکل چندعاملی طراحی شوند. از نظر او، اگر همزمان با افزایش قیمت، تبلیغات، دسترسی آسان، عرضه گسترده و عادی‌سازی مصرف در جامعه ادامه داشته باشد، اثرگذاری سیاست‌های مالیاتی کاهش خواهد یافت.

مشاور علمی جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات ایران همچنین درباره وابستگی ناشی از مصرف نیکوتین هشدار داد و گفت نیکوتین ماده‌ای اعتیادآور است و درصد قابل توجهی از افرادی که مصرف آن را آغاز می‌کنند، به آن وابسته می‌شوند. او با مقایسه میزان وابستگی به نیکوتین و برخی مواد مخدر، بر شدت اعتیادآوری این ماده تأکید کرد و خواستار توجه جدی‌تر به پیامدهای مصرف محصولات دخانی شد.

در کنار قیمت و مالیات، مسئله تبلیغات و بازنمایی مصرف دخانیات در محصولات فرهنگی نیز از دیگر نگرانی‌های مطرح‌شده است. ترکمن‌نژاد با انتقاد از وضعیت شبکه نمایش خانگی، معتقد است نحوه نمایش مصرف دخانیات در برخی آثار، می‌تواند این رفتار را به یک امر عادی و حتی پذیرفته‌شده در جامعه تبدیل کند. او همچنین از نقش شبکه‌های اجتماعی در ترویج غیرمستقیم محصولات دخانی سخن گفت و هشدار داد که فعالیت‌های تبلیغاتی صنعت دخانیات تنها به رسانه‌های رسمی محدود نمی‌شود.

این نگرانی در شرایطی مطرح می‌شود که در سال‌های اخیر محصولات نوپدید دخانی نیز سهم بیشتری از بازار پیدا کرده‌اند. ویپ و آی‌کاس از جمله محصولاتی هستند که به گفته این کارشناس، به شکل غیرقانونی وارد کشور می‌شوند و درباره بی‌ضرر بودن آنها تبلیغات مختلفی صورت گرفته است. ترکمن‌نژاد این ادعاها را رد کرد و گفت پیامدهای کامل مصرف این محصولات ممکن است در کوتاه‌مدت آشکار نشود و آثار بلندمدت آنها در سال‌های آینده خود را نشان دهد.

او در پاسخ به این پرسش که چرا افزایش قیمت دخانیات تاکنون به کاهش محسوس مصرف منجر نشده است، بر ضرورت نگاه سیستمی به این مسئله تأکید کرد. به گفته ترکمن‌نژاد، قیمت تنها یکی از عوامل مؤثر بر رفتار مصرف‌کننده است و زمانی می‌توان انتظار کاهش مصرف داشت که سایر عوامل نیز در همین جهت عمل کنند. در غیر این صورت، ممکن است افزایش قیمت به تنهایی نتواند رفتار مصرفی را تغییر دهد.

وی با اشاره به تجربه کشورهای مختلف، افزایش قابل توجه قیمت محصولات دخانی را از ابزارهای مؤثر در کاهش مصرف دانست، اما تأکید کرد این سیاست باید در کنار محدودیت تبلیغات، کاهش دسترسی، اجرای قوانین و فرهنگ‌سازی دنبال شود. از نگاه او، توجه نکردن به این مجموعه عوامل می‌تواند باعث شود ناکارآمدی احتمالی یک سیاست بهانه‌ای برای مخالفت با اصل افزایش مالیات قرار گیرد.

در بخش دیگری از این گفت‌وگو، ترکمن‌نژاد بر ضرورت فعال شدن دوباره ستاد کشوری کنترل دخانیات تأکید کرد و گفت قانون جامع کنترل و مبارزه ملی با دخانیات، ممنوعیت‌هایی مانند استعمال دخانیات در اماکن عمومی، فروش نخی سیگار و فروش محصولات دخانی به افراد زیر ۱۸ سال را پیش‌بینی کرده است؛ با این حال، اجرای کامل این مقررات همچنان با چالش مواجه است.

او خواستار همکاری جدی‌تر دولت، قوه قضاییه و دستگاه‌های نظارتی برای اجرای قانون شد و برگزاری جلسات ستاد کشوری کنترل دخانیات را ضروری دانست. به اعتقاد وی، تا زمانی که قوانین موجود به شکل مؤثر اجرا نشوند، تصویب مقررات جدید به تنهایی نمی‌تواند مانع گسترش مصرف دخانیات شود.

یکی دیگر از محورهای انتقاد این کارشناس، پایین بودن میزان جرائم مربوط به تخلفات دخانی است. ترکمن‌نژاد معتقد است جریمه‌های چند میلیون تومانی برای برخی مراکز عرضه، از جمله قلیان‌سراها، بازدارندگی لازم را ندارد. او همچنین با اشاره به برخی آثار تصویری که به گفته وی مصرف دخانیات، مواد مخدر یا الکل را ترویج می‌کنند، تأکید کرد جریمه‌های تعیین‌شده در چنین مواردی باید متناسب با منافع اقتصادی تولیدکنندگان و هزینه‌های تولید آثار باشد تا بتواند نقش بازدارنده ایفا کند.

در نهایت، هشدار اصلی این است که مصرف دخانیات از مسیرهای مختلف در حال گسترش است؛ از فروشگاه‌ها و مراکز عرضه گرفته تا فضای مجازی و محصولات تصویری. در چنین شرایطی، افزایش مالیات و قیمت می‌تواند یکی از ابزارهای مهم کنترل مصرف باشد، اما بدون مقابله با تبلیغات، محدود کردن دسترسی، اجرای دقیق قانون، افزایش جرائم بازدارنده و حفاظت از کودکان و نوجوانان در برابر این «تله‌های مصرف»، نمی‌توان انتظار داشت سیاست‌های مالیاتی به تنهایی مسیر مصرف دخانیات را تغییر دهد.