به همین مناسبت، با محمدجواد استادی، مدیر کلان پروژه «مکتب هنر رضوی» و سردبیر این ویژهنامه، درباره ایده شکلگیری، معماری محتوایی و ویژگیهای این ویژهنامه گفتوگو کردهایم.
جناب استادی، ایده شکلگیری ویژهنامه «دارالذکر» از چه مسئلهای آغاز شد؟
آستان قدس رضوی همواره با این پرسش روبهروست که چگونه میتوان از سطح بزرگداشت یک مناسبت عبور کرد و آن را به فرصتی برای تولید معنا، اندیشه و اثر فرهنگی تبدیل کرد. درباره دهه پایانی ماه صفر نیز مسئله اصلی ما این بود که چگونه میتوان شناخت جامعه از امام رضا (ع) را عمیقتر و تصویری زندهتر و معاصرتر از شخصیت، سیره و اندیشه آن حضرت ارائه کرد.
این دغدغه در بیانات امام شهید (رحمتاللهعلیه) نیز موردتأکید قرار گرفته است. از همینجا این پرسش شکل گرفت که تصویر امروز ما از امام رضا (علیه السلام) تا چه اندازه میتواند با مسائل انسان معاصر ارتباط برقرار کند و در زندگی او امتداد یابد. «دارالذکر» از دل همین پرسش شکل گرفت.
از نظر شما، هنر در این نگاه چه نقشی در بازخوانی و امتداد فرهنگ رضوی دارد؟
مؤسسه آفرینشهای هنری آستان قدس رضوی در سالهای اخیر تلاش کرده از ظرفیت هنر، رسانه و روایت برای بازخوانی فرهنگ رضوی در نسبت با زندگی امروز استفاده کند. هنر را صرفاً قالبی برای انتقال یک پیام آماده نمیدانیم؛ هنر میتواند راهی برای فهم و ایجاد تجربهای تازه از یک معنا باشد.
اگر قرار است فرهنگ رضوی در زندگی انسان معاصر امتداد پیدا کند، هنر یکی از مهمترین زبانهای این امتداد است. «دارالذکر» نیز در ادامه همین نگاه شکلگرفته تا فرهنگ رضوی نه فقط گفته، بلکه روایت و تجربه شود.
«دارالذکر» چه تفاوتی با یک ویژهنامه مناسبتی معمول دارد؟
از ابتدا تلاش کردیم «دارالذکر» مجموعهای از مطالب پراکنده مناسبتی نباشد. پیش از تولید محتوا، یک ایده مرکزی تعریف و معماری نشریه بر اساس آن طراحی شد. پرسش اصلی این بود که امام رضا (ع) در نسبت با انسان معاصر چه جایگاهی دارد.
در پاسخ، با بهرهگیری از منظومه فکری و بیانات امام شهید (رحمةاللهعلیه) تلاش کردیم نشان دهیم رابطه با امام رضا (ع) نباید صرفاً به پیوندی عاطفی یا مناسبتی محدود شود؛ بلکه میتواند به معرفت، سبک زندگی، مسئولیت اجتماعی و ساخت آینده جامعه پیوند بخورد. به بیان دیگر، تلاش کردیم ارادت به امام را به معرفت و عمل نزدیکتر کنیم.
این ایده مرکزی چگونه در ساختار و فصلبندی ویژهنامه نمود پیدا کرده است؟
ویژهنامه در چند بخش شکلگرفته است. بخش نخست به مسئله زیارت اختصاص دارد و نگاه متفاوتی به مفهوم زیارت و همچنین نسبت امام شهید (رحمةاللهعلیه) با مشهد و زیارت رضوی ارائه میکند.
پس از آن، سه فصل اصلی با عناوین «امام جان»، «امام زندگی» و «امام آینده» قرار گرفتهاند که سه سطح از نسبت انسان با امام (ع) را دنبال میکنند. در «امام جان» به حضور عاطفی و معنوی امام (ع) در زندگی انسان، بهویژه در موقعیتهایی مانند اضطرار، سوگ، تنهایی و جستوجوی معنا پرداختهایم.
یکی از بخشهای این فصل، روایتهایی از زبان اقشار مختلف مردم خطاب به امام شهید (رحمةاللهعلیه) است که اکنون در رواق دارالذکر آرام گرفتهاند. برای این روایتها نیز تصویرسازی مستقلی انجام شده تا متن و تصویر در کنار یکدیگر تجربه کاملتری ایجاد کنند.
در فصل «امام زندگی» چه رویکردی دنبال شده است؟
در این فصل تأکید بر این است که امام رضا (ع) فقط امام یک زیارت یا مناسک خاص نیست؛ بلکه نسبت با ایشان میتواند در انتخابها، اخلاق، روابط اجتماعی، نگاه به انسان و شیوه مواجهه با مسائل زندگی امتداد پیدا کند.
برای همین تلاش کردهایم مطالب از نگاه صرفاً انتزاعی فاصله بگیرند. ابتدا مبانی موضوع با زبانی تحلیلی، اما قابل فهم مطرح میشود و سپس همان موضوع در اندیشه و بیانات امام شهید (رحمتاللهعلیه) بررسی میشود تا مخاطب ببیند فرهنگ رضوی چگونه میتواند از یک آموزه کلی به الگویی برای زیستن تبدیل شود.
فصل «امام آینده» چه مسئلهای را دنبال میکند؟
در «امام آینده» این پرسش مطرح میشود که امام رضا (ع) چه نسبتی با آینده ما دارد. گاهی ائمه (ع) بهگونهای روایت میشوند که گویی متعلق به گذشتهاند؛ در حالی که امام متعلق به همه دورانهاست و سیره و اندیشه ایشان میتواند برای آینده نیز الهامبخش باشد.
در این فصل، تلاش کردهایم نشان دهیم فرهنگ رضوی چگونه میتواند برای آینده فرد و جامعه نقشه راه ایجاد کند و همچنین به این مسئله پرداختهایم که امام شهید (رحمتاللهعلیه) آینده ایران را در نسبت با فرهنگ، هویت و معنویت رضوی چگونه میدید.
در سراسر ویژهنامه نیز قالبهایی مانند عکسنوشت، واگویه و دلگویه به کار گرفته شده و تلاش شده تنوع اجتماعی و قومی مردم ایران در روایتها دیده شود؛ چراکه نسبت با امام رضا (ع) محدود به یک جغرافیا یا گروه اجتماعی خاص نیست.
یکی از بخشهای ویژه «دارالذکر»، راهنمای مطالعه آثار رضوی در اندیشه امام شهید (رحمتاللهعلیه) است. این بخش با چه هدفی طراحی شده است؟
میخواستیم ارتباط مخاطب با ویژهنامه با پایان مطالعه آن تمام نشود و نشریه دریچهای برای مطالعه بیشتر باشد. به همین دلیل، بخش «راهنمای مطالعه آثار رضوی» طراحی شد تا مخاطبی که میخواهد نگاه امام شهید (رحمتاللهعلیه) درباره امام رضا (ع)، زیارت، سیره رضوی و ابعاد اجتماعی و تمدنی این فرهنگ را عمیقتر دنبال کند، مسیر مطالعاتی مشخصی در اختیار داشته باشد.
در این بخش، آثار مرتبط با امام رضا (ع) در منظومه فکری امام شهید (رحمتاللهعلیه) معرفی و موضوع و کارکرد هر اثر نیز توضیح داده شده است؛ بنابراین «دارالذکر» تنها نمیخواهد مطلبی به مخاطب ارائه کند، بلکه او را به ادامه مسیر شناخت دعوت میکند.
بخش کُمیک نشریه نیز رویکرد متفاوتی دارد. درباره این بخش توضیح میدهید؟
بخش پایانی ویژهنامه مجموعه کُمیکی شامل هشت قصه مستقل است که نقطه اتصال آنها تشییع پیکر امام شهید (رحمتاللهعلیه) در مشهد است. بهجای روایت مستقیم مراسم، سراغ آدمهایی رفتهایم که در حاشیه این واقعه حضور داشتند؛ مردمی که بهدلیل ازدحام جمعیت در کوچهها و مسیرهای فرعی قرار گرفته بودند و هرکدام تجربهای متفاوت داشتند.
این زاویه دید به ما امکان میدهد یک واقعه بزرگ تاریخی را از خلال تجربههای کوچک و انسانی روایت کنیم. از سوی دیگر، همجواری مضجع امام رضا (ع) و مدفن امام شهید (رحمتاللهعلیه) در مشهد، ظرفیت فرهنگی و تمدنی مهمی ایجاد کرده که میتواند در آینده منشأ روایتها، پژوهشها و تولیدات هنری متعددی باشد.
در طراحی بصری «دارالذکر» چه رویکردی دنبال شده است؟
برای ما مهم بود فرم نشریه از محتوا جدا نباشد و تصویر، صفحهآرایی و عناصر بصری صرفاً جنبه تزئینی نداشته باشند. در «دارالذکر» تلاش کردیم تصویر و فرم نیز بخشی از روایت باشند و ترکیب متن، تصویر و ریتم بصری به انتقال معنا کمک کند.
به همین دلیل برای برخی مطالب تصویرسازی اختصاصی انجام شده و در بخشهایی نیز از قالبهایی استفاده کردهایم که امکان مواجهه کوتاهتر، حسیتر و مستقیمتر مخاطب با مضمون را فراهم میکند.
اگر بخواهید پیام اصلی «دارالذکر» را در یک جمله بیان کنید، این ویژهنامه قرار است چه حرفی به مخاطب بزند؟
حرف اصلی «دارالذکر» این است که فرهنگ رضوی فقط میراثی برای حفظ کردن یا مناسبتی برای بزرگداشت نیست؛ بلکه امکانی زنده برای ساختن انسان و جامعه است. اگر امام رضا (ع) را درست بشناسیم، این شناخت میتواند به زندگی انسان معنا و جهت بدهد و افق آینده او را روشن کند.
سهگانه «امام جان»، «امام زندگی» و «امام آینده» نیز صورتبندی همین نگاه است. تلاش کردهایم این ایده در سراسر ویژهنامه جریان داشته باشد و در عین حال، زبان و قالب نشریه بهگونهای باشد که مخاطب عمومی نیز بتواند با آن ارتباط برقرار کند.
این ویژهنامه با شمارگان گسترده از سوی سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی منتشر شده و در فضاهای مختلف، از جمله مواکب مستقر در مشهد، در اختیار زائران و مخاطبان قرار میگیرد. امیدوارم این تلاش بتواند، هرچند به اندازهای اندک، به شناخت عمیقتر جامعه از امام رضا (ع) و فرهنگ رضوی کمک کند.
نظر شما