چهارمین مدرسه تابستانه دارالعلم با عزمی نو آغاز شد تا با پیوند میان سیره گذشتگان و پرسش‌های امروز جهان، راهی برای گذار از انباشت معلومات به سمت تولید دانش تمدنی بگشاید. در این آیین، حضرت آیت‌الله العظمی سبحانی با نقد برخی برداشت‌های سنتی، قرائتی تازه و پویا از آیه «نفر» ارائه دادند. ایشان با پیوند زدن این آیه به نیاز امروز حوزه‌های علمیه، ابتکار عمل در پویایی علم را ستودند و در ادامه، با استناد به کلام گهربار امام رضا(ع)، مرزهای روشن میان «امامت الهی» و «حکومت بشری» را ترسیم کردند.
حضرت آیت‌الله العظمی جعفر سبحانی در افتتاحیه چهارمین اعتکاف علمی طلاب مدرسه تابستانه دارالعلم که ۲۴ مرداد در مدرسه علمیه میرزاجعفر برگزار شد، با اشاره به توفیق حضور در جوار بارگاه ملکوتی حضرت علی ‌بن ‌موسی ‌الرضا(ع) اظهار کردند: خداوند متعال الطاف خفیه‌ای دارد و یکی از الطاف خفیه الهی این است که امسال نیز توفیق داده در جوار آقا علی ‌بن ‌موسی ‌الرضا(ع) مشرف شویم و با دوستان مذاکره کنیم و ما شاکر این نعمت هستیم.

مدرسه تابستانه «دارالعلم» مصداقی از آیه «نفر» است

ایشان با اشاره به آیه ۱۲۲ سوره توبه (آیه نفر) «وَمَا کَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنفِرُوا کَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِن کُلِّ فِرْقَةٍ مِّنْهُمْ طَائِفَةٌ لِّیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَلِیُنذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ» گفتند: آقایان از زمانی که علم اصول تدوین شده است، با این آیه بر حجیت خبر واحد استدلال کرده‌اند. آقایانی که رسائل و کفایه را خوانده‌اند، آیه را چنین معنا می‌کنند که خطاب آن به پیغمبر(ص) و اصحاب پیغمبر است و جایگاه آیه را اصحاب پیغمبر می‌دانند؛ از طرف دیگر، چون آیه درباره جهاد است، این مسئله پیش می‌آید که چگونه می‌توان از آیه‌ای که درباره جهاد است، برای حجیت خبر واحد استدلال کرد.
ایشان ادامه دادند: عمده اشکال آقایان این است که سیاق را در نظر گرفته‌اند. آیه در سیاق آیات جهاد است و اگر آن را در همین چارچوب بگیریم، نمی‌توانیم از این آیه برای مسئله حجیت خبر واحد یا حوزه‌های علمیه بهره بگیریم. این مرجع تقلید تصریح کردند: بنده بر اثر یک روایت، این آیه را ناظر به جهاد نمی‌دانم و اصلاً سیاق را در نظر نمی‌گیرم. شاید این آیه دو بار نازل شده باشد؛ یک بار در سیاق جهاد و یک بار نیز مستقلاً، کمااینکه برخی از آیات نیز مستقلاً دو بار نازل شده‌اند.
ایشان با بیان اینکه این آیه ناظر به اصحاب پیغمبر نیست و ناظر به یک مسئله اجتماعی و علمی است، اظهار کردند: این آیه ناظر به عموم مسلمانان در تمام اعصار است؛ به این معنا که همه مسلمانانی که در نقاط مختلف دنیا پراکنده هستند، نمی‌توانند بیایند و درس بخوانند. همه نمی‌توانند دانشجو و طلبه شوند. جامعه نیازمند یک مرکز ثقل علمی است؛ جایی که تشنگان دانش از گوشه ‌و کنار بیایند، بنوشند و سپس نور دانش را به دیار خود ببرند. اتفاقاً این جلسه ما مصداق این آیه است.

مدرسه‌ای که حاصل ابتکار است، نه تکرار

ایشان ادامه دادند: اگر ایران را در نظر بگیریم، از غرب یزد و از شرق سیستان و بلوچستان، همه نیازمند عالم هستند، اما همه نمی‌توانند بیایند و درس بخوانند. باید در استان، مرکزی باشد که افراد به آنجا بیایند، درس بخوانند و برگردند و تعلیم کنند.
حضرت آیت‌الله العظمی سبحانی با قدردانی از مدیر حوزه علمیه خراسان اظهار کردند: من از حجت‌الاسلام والمسلمین خیاط، مدیر حوزه و مدارس مشهد کمال تشکر را دارم که این مدرسه تابستانه را ابتکار کردند.
ایشان افزودند: ابتکار خودش مهم است. مردم افکار زیادی دارند، اما غالباً افکار تکراری است و ابتکار کم است. این، یک ابتکار است و آیه را تحقق می‌بخشد.

امامت؛ منصب الهی یا سازوکار قدرت؟

حضرت آیت‌الله العظمی سبحانی با اشاره به حدیثی از حضرت علی ‌بن‌ موسی ‌الرضا(ع) که فرمودند: «إِنَّ الْإِمَامَةَ زِمَامُ الدِّینِ وَ نِظَامُ الْمُسْلِمِینَ وَ صَلَاحُ الدُّنْیَا وَ عِزُّ الْمُؤْمِنِینَ، إِنَّ الْإِمَامَةَ أُسُّ الْإِسْلَامِ النَّامِی وَ فَرْعُهُ السَّامِی» تصریح کردند: این روایت، امامت را فوق‌العاده معنا می‌کند؛ زمام دین، نظام مسلمین، صلاح دنیا و آخرت و عزت مؤمنین، امامت اساس اسلام و فرع روینده آن است. باید ببینیم کدام امامت می‌تواند مصداق این حدیث باشد.
ایشان پس از تشریح نظرات بعضی از علمای اهل سنت و دیگر افراد در ادامه با اشاره به حدیث امام رضا(ع) درباره جایگاه امامت گفتند: حالا شما این مسئله را با کلمات امام علی(ع) مقایسه کنید. در حدیث آمده است: «إِنَّ الْإِمَامَةَ زِمَامُ الدِّینِ وَ نِظَامُ الْمُسْلِمِینَ وَ صَلَاحُ الدُّنْیَا وَ عِزُّ الْمُؤْمِنِینَ، إِنَّ الْإِمَامَةَ أُسُّ الْإِسْلَامِ النَّامِی وَ فَرْعُهُ السَّامِی». زمام دین یعنی همه دین در قبضه او است؛ نظام مسلمین، صلاح دنیا و آخرت و عزت مؤمنین است. بنابراین، چگونه می‌شود امامت جزو فروع باشد و فرع اسلام تلقی شود؟

امامت در امتداد نبوت و تحت تربیت الهی

حضرت آیت‌الله العظمی سبحانی با بیان اینکه دیدگاه شیعه درباره امامت متفاوت است، اظهار کردند: دیدگاه ما این است که امام «الْإِمَامُ وَاحِدُ الْوَقْتِ، حُجَّةُ اللهِ» است. امام را خدا معین می‌کند، نه مردم؛ خدا مستقیماً امام را به وسیله پیغمبر اکرم(ص) به مردم معرفی می‌کند.
ایشان افزودند: پیغمبر و امام توأمان با هم هستند و کنار نمی‌روند. تمام تکالیف پیغمبر بر دوش امام است، مگر یک مورد؛ اگر گفتید فقط یکی، آن این است که وحی به معنای وحی تشریعی بر امام نازل نمی‌شود و تشریع در امامت نیست. بقیه آنچه پیغمبر اکرم(ص) انجام می‌داد، امام نیز باید انجام دهد.
معظم‌له با بیان اینکه امام باید دارای شرایط ویژه‌ای باشد، اظهار کردند: آیا باید یک بشر را بنشینیم و انتخاب کنیم و زمام امور را به او بدهیم یا اینکه کسی با قهر و غلبه بر گرده مردم سوار شود و بگوید من امام هستم؟ امام باید دارای چنین شرایطی باشد؛ یک فرد باید تحت تربیت الهی باشد، همان ‌طور که پیغمبر تحت تربیت الهی بود، این فرد نیز تحت تربیت الهی باشد و به مقامی برسد که بتواند آنچه را پیغمبر انجام می‌داد، انجام دهد.

۴ رسالت سنگین امام؛ چرا جامعه به «امام الهی» نیازمند است؟

ایشان با اشاره به وظایف پیامبر اکرم(ص) گفتند: چهار وظیفه برای پیغمبر اکرم(ص) ذکر می‌کنم. پیغمبر اکرم(ص) علاوه بر وحی، وظایف دیگری نیز داشت.
تفسیر عمیق و واقعی قرآن: حضرت آیت‌الله العظمی سبحانی نخستین وظیفه پیامبر را تفسیر قرآن دانستند و اظهار کردند: یکی از کارهای پیغمبر اکرم(ص) تفسیر قرآن بود. تنها قرآن را نمی‌خواند، بلکه قرآن را تفسیر می‌کرد. «إِنَّ عَلَیْنَا بَیَانَهُ». پیغمبر اکرم(ص) کارش تفسیر قرآن بود و آیات را در مسجد برای مردم تفسیر می‌کرد. این وظیفه نیز بر دوش امام است.
پاسخ به موضوعات نوظهور: ایشان در تشریح دومین وظیفه گفتند: احکام موضوعات جدید، موضوعاتی بود که سابقه نداشت. وقتی موضوعی جدید پیش می‌آمد، مردم آن را نزد رسول خدا(ص) می‌آوردند و حکم آن را دریافت می‌کردند. پس از پیغمبر اکرم(ص) نیز حوادث و موضوعات جدیدی پیش آمد و در موارد متعددی، احکام جدید لازم بود؛ چراکه موضوعات جدید پدید آمده بود و امام متکفل آن بود.
معظم‌له ادامه دادند: در درجه اول، تفسیر قرآن و در درجه دوم، بیان احکام موضوعات نوظهور است. برای مثال، عَول و تعصیب در ارث، مسئله‌ای نوظهور بود. این مسائل پیش می‌آمد و رسول اکرم(ص) آن‌ها را حل می‌کرد و امام نیز باید این کار را انجام دهد.
پاسخ‌گویی به شبهه‌های پیچیده: ایشان سومین وظیفه را پاسخ‌گویی به شبهه‌ها دانستند و اظهار کردند: رسول گرامی اسلام(ص) شبهات جدید را برای مردم پاسخ می‌داد و امام نیز باید شبهات جدید را پاسخ دهد.
اصلاح انحرافات و کجی‌های جامعه: معظم‌له چهارمین وظیفه را جلوگیری از کجی‌ها و انحرافات در جامعه دانستند و گفتند: گاهی بعضی از صحابه کارهای خلاف انجام می‌دادند و در قرآن نیز مثال‌های زیادی وجود دارد. عبدالله بن ابی از طرف پیغمبر اکرم(ص) مأمور شد به نقطه‌ای برود و رفت‌وآمد قریش را زیر نظر بگیرد، اما به جای اینکه به امر پیغمبر عمل کند، گروهی از قریشیان را کشت و بازگشت. این در ماه‌های حرام اتفاق افتاد و پیغمبر اکرم(ص) با این نوع گرفتاری‌ها و کجی‌هایی که در جامعه پیش می‌آمد، برخورد می‌کرد.
ایشان ادامه دادند: در جنگ بدر نیز گروهی پس از پایان جنگ، اسیر گرفتند تا از آنان پول بگیرند؛ در حالی که پیغمبر اکرم(ص) چنین اجازه‌ای نداده بود. این نوع کجی‌ها را نیز پیغمبر اکرم(ص) پاسخ می‌داد و اصلاح می‌کرد.
حضرت آیت‌الله العظمی سبحانی تصریح کردند: بنابراین، امامی که ما باید امام بدانیم، باید وظایف پیغمبر را نیز بر دوش بگیرد؛ تفسیر قرآن، بیان احکام موضوعات نوظهور، پاسخ‌گویی به شبهات مردم و اصلاح کجی‌ها.
ایشان افزودند: اگر این وظایف را داشته باشد، مسلماً امام است. بنابراین، دو دیدگاه پیدا کردیم؛ یک دیدگاه، امامت را یک مقام بشری و یک نوع سیاست زمانی می‌داند؛ کسی که بتواند با قدرت این مقام را بگیرد و احکام را اجرا کند، دیگر شرایطی لازم نیست.
معظم‌له در پایان خاطرنشان کردند: دیدگاه دیگر این است که امامت یک مقام الهی است و امام باید تحت تربیت الهی رشد کند؛ همان ‌گونه که امیرمؤمنان(ع) در دوران کودکی این همه مسائل را از خدا می‌دانست و تحت تربیت الهی قرار داشت تا بتواند پس از پیغمبر اکرم(ص) بقیه مراتب و وظایف را انجام دهد.