حتی اگر خیلی اهل سیاست و تحلیلهای سیاسی نباشید، بهخصوص در یک سال گذشته و پس از دو جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، نام و تصویر«مرشایمر» به گوش و چشمتان خورده است. تحلیلگری که در اوج درگیریهای مربوط به جنگ رمضان، تحلیلهای ضدآمریکایی و ضداسرائیلیاش شبکههای اجتماعی را پر کرده بود و خیلی از تحلیلگران داخلی و خارجی گاه به تحلیلها و حتی پیشبینیهای او در مورد جنگ روسیه و اوکراین، حمله اسرائیل و آمریکا به ایران و... استناد میکردند.
افسر سابق نیروی هوایی
البته چه در شبکههای اجتماعی و چه در فضای کلی رسانههای جهان، نقد و نظرها درباره «جان مرشایمر» و تحلیلهایش به دو دسته تقسیم میشوند. «تابناک» در این باره مینویسد: «مرشایمر در ایران با عنوانهایی مانند استاد برجسته آمریکایی، نظریهپرداز واقعگرا و تحلیلگری که سیاستهای آمریکا را افشا میکند، معرفی میشود». گاه آنهایی که در فضای رسانه از مرشایمر نقل قول کرده یا به سخنانش استناد میکنند او را تحلیلگری میدانند که نظراتش اغلب درست و بینقصاند و پیشبینیهایش، ردخور ندارند و معمولاً به واقعیت میپیوندند.
در میان اهالی سیاست و تحلیلهای سیاسی البته «مرشایمر» منتقد و مخالف هم زیاد دارد که ممکن است افکار و نظراتشان درباره این استاد آمریکایی در شبکههای اجتماعی زیاد دیده نشده باشد. بنابراین برای اکثریت آنهایی که در فضای مجازی «مرشایمر» و دیدگاههایش را رصد میکنند این پرسش شاید بیپاسخ مانده باشد که آیا او تحلیلگری دقیق و ریزبین است که همواره رخدادهای مهم جهان را درست میبیند و واقعیتها را میگوید یا اینکه یک منتقد سیاسی است که اغلب تحلیلهایش اشتباه به نظر میرسند؟
«تابناک» برای پاسخ به همین پرسش نگاهی دقیق به او و زندگیاش انداخته و مینویسد: «جان جوزف مرشایمر از چهرههای شناختهشده مکتب «واقعگرایی» در روابط بینالملل است. او از سال ۱۹۸۲ در دانشگاه شیکاگو تدریس کرده و استاد برجسته علوم سیاسی این دانشگاه است».
جالب است بدانید «مرشایمر» پیش از اینکه استاد دانشگاه و نظریهپرداز در روابط بینالملل شود، در آکادمی نظامی درس میخواند و بعد از دانشآموختگی، پنج سال بهعنوان افسر نیروی هوایی آمریکا خدمت کرد. پس از گذراندن زندگی نظامی پنجساله تصمیم میگیرد علوم سیاسی بخواند، بنابراین وارد دانشگاه «کرنل» میشود و در سال۱۹۸۰ با مدرک دکترا درسش را تمام میکند. بعدها به عنوان استاد به دانشگاه شیکاگو میپیوندد و همزمان نیز در مؤسسه بروکینگز و دانشگاه هاروارد فعالیت پژوهشی انجام میدهد.
همیشه درست میگوید؟
یکی از مهمترین آثار او کتاب «تراژدی سیاست قدرتهای بزرگ» است که نخستینبار در سال ۲۰۰۱ منتشر شد. این کتاب که به یکی از آثار مهم ادبیات نظری روابط بینالملل تبدیل شده، توضیح میدهد که چرا قدرتهای بزرگ، حتی زمانی که ظاهراً قصد جنگ ندارند، در یک نظام بینالمللی بدون دولت مرکزی قدرتمند، دائماً برای افزایش قدرت و تأمین امنیت خود رقابت میکنند. دانشگاه شیکاگو نیز این کتاب را یکی از آثار مهم مرشایمر در نظریه روابط بینالملل معرفی میکند.
مرشایمر در میان واقعگرایان، بهطور مشخص با نظریهای شناخته میشود که «واقعگرایی تهاجمی» نام دارد. در سادهترین بیان، از نگاه او دولتها در نظام بینالملل نمیتوانند مطمئن باشند که دیگران در آینده تهدیدشان نخواهند کرد؛ بنابراین قدرت بیشتری میخواهند تا امنیت بیشتری داشته باشند.
مشکل از جایی آغاز میشود که افزایش امنیت یک کشور میتواند برای کشور دیگر تهدید تلقی شود. به همین دلیل، در نگاه مرشایمر، رقابت میان قدرتهای بزرگ چیزی فراتر از اختلافات اخلاقی یا شخصی رهبران است.
خلاصهای که بالاتر خواندید واقعیتهایی درباره زندگی و افکار «مرشایمر» بود در حالی که روایتهای رسانهای بهخصوص در ایران، با بزرگنمایی نقاط مثبت یا منفی سوابقش، از او چهره متفاوتی ساختهاند. برخلاف بسیاری از روایتهای رسانهای، او نه «همیشه درست میگوید» و نه «تحلیلگری بیاعتبار و اشتباهگو است». مرشایمر یک نظریهپرداز مهم روابط بینالملل است که برخی هشدارهایش بسیار جدی و قابل تأمل از آب درآمدهاند؛ اما در کنار آنها، شماری از پیشبینیها و ارزیابیهایش نیز با تحولات بعدی سازگار نبودهاند.
با این همه بسیاری از تحلیلگران ایرانی و اهالی فضای مجازی که تحلیلهای سیاسی را دنبال میکنند به مرشایمر علاقهمندند. «تابناک» درباره دلیل این علاقهمندی مینویسد: «دلیل این علاقه را باید تا حد زیادی در تفاوت میان نگاه مرشایمر و روایتهای رایج در سیاست خارجی آمریکا جستوجو کرد.
او بارها استدلال کرده آمریکا در سیاست خارجی خود بیش از اندازه مداخلهگر شده و گسترش ناتو، جنگ عراق، سیاستهای خاورمیانهای واشنگتن و تلاش برای تغییر رفتار یا حکومت دیگر کشورها، میتواند برخلاف منافع بلندمدت آمریکا عمل کند. این سخنان برای بخشی از مخاطبان ایرانی جذاب است؛ زیرا با روایتی که سالها درباره مداخلهگری آمریکا، گسترش ناتو و سیاستهای واشنگتن در خاورمیانه مطرح شده، همپوشانی دارد».
تحلیلهای جعلی
همچنین مرشایمر در سال ۲۰۰۶ همراه با استیون والت، استاد دانشگاه هاروارد، مقالهای را درباره نقش «لابی اسرائیل» در سیاست خارجی آمریکا منتشر کرد که سر و صدای بسیار زیادی به راه انداخت. آنها معتقد بودند شبکهای از گروهها و افراد طرفدار روابط نزدیک آمریکا و اسرائیل، نقش مهمی در شکلدهی به سیاست خارجی واشنگتن دارند. بعدها هم نظراتشان را در قالب کتاب «لابی اسرائیل و سیاست خارجی آمریکا» منتشر کردند.
به اینها اضافه کنید مواضع بسیار تند مرشایمر را درباره جنگ غزه که موجب شد بار دیگر در میان مخاطبان خاورمیانهای و ایرانی مورد توجه قرار بگیرد. او در سال ۲۰۲۴ درباره اقدامات اسرائیل در غزه از تعابیر بسیار تندی علیه صهیونیستها استفاده کرد. اما اینجا یک خطر جدی وجود دارد: مخالف بودن یک تحلیلگر با سیاست خارجی آمریکا و نقد جنایتهای اسرائیل در غزه به معنای درست بودن همه تحلیلهای او نیست. چه اینکه پس از حمله روسیه به اوکراین مشخص شد بخشی از نظرات مرشایمر درباره این رویداد درست نبوده و پیشبینیهایش محقق نشده است.
این را هم در نظر داشته باشید که چون طرفداران خاورمیانهای «مرشایمر» اغلب به وسیله ویدئوها و پستهای منتشرشده در شبکههای اجتماعی با او آشنا شدهاند، شناخت و تحلیل دقیقی از افکار و اندیشههای این تحلیلگر ندارند. بهخصوص اینکه از دو یا سه سال پیش ویدئوهای ساخته شده جعلی با هوش مصنوعی از این تحلیلگر منتشر شده که مثلاً دارد به زبان اسپانیولی پنبه سیاستهای دولت آمریکا و اسرائیل را میزند! این در حالی است که خود مرشایمر در واکنش به این تحلیلهای جعلی اعلام کرده اصلاً به زبان اسپانیولی تسلط ندارد. یعنی خدا کند تحلیلهایی که من و شما با زیرنویس در فضای مجازی دیدهایم ازجمله ویدئوهای جعلی ساخته شده در اروپا نباشد.
درنهایت باید گفت اگر شما هم مرشایمر را فقط یک تحلیلگر ضدآمریکایی میدانید که دائم و به زبانی ساده و همه فهم، مشغول افشاگری درباره پشت پرده سیاستهای کاخ سفید است، اشتباه میکنید. او نه آن طور که در شبکههای اجتماعی میگویند «پیشگوی بزرگ روابط بینالملل» است و نه «تحلیلگر طرفدار روسیه یا ایران».
مرشایمر یک نظریهپرداز واقعگرا و منتقد آمریکایی است که چارچوب مشخصی برای فهم سیاست جهانی دارد. دغدغه اصلیاش هم این است که آمریکا چگونه میتواند منافع خود را با هزینه کمتر تأمین کند؟
نظر شما