در حالی که ۴۰ روز از تدفین رهبر شهید ایران میگذرد، مشهدالرضا(ع) شاهد برگزاری رویدادی متفاوت و پربار بود. همایش تخصصی «جایگاه و کارکرد علوم اسلامی در منظومه فکری رهبر شهید» که به همت سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی برگزار شد، نه یک نشست یادبود معمول، بلکه تلاشی عالمانه برای واکاوی منظومه فکری شخصیتی بود که فقه را نه در حاشیه، بلکه در متن حکمرانی جستوجو میکرد. این گزارش، مشروح دقیق بیانات اساتید برجسته حوزه و دانشگاه است که در تلاشی مشترک، ابعاد علمی و تمدنی شخصیت آن شهید والامقام را تبیین کردند؛ شخصیتی که توانست میان آموزههای سنتی فقه جواهری و چالشهای پیچیده دنیای مدرن، پلی استوار برقرار کند. این نشست در فضایی سرشار از وقار علمی به بررسی پرسش محوری «آیا فقه در این منظومه فکری، صرفاً دانشی برای احکام فردی است یا ظرفیت و رسالتی گستردهتر در مواجهه با مسائل اجتماعی و حرکت تمدنی دارد» پرداخت.
این ویژهبرنامه تخصصی با حضور طلاب جوان مشهد و سخنرانی آیتالله محمدمهدی شبزندهدار، آیتالله احمد مروی، حجتالاسلاموالمسلمین سید محمدکاظم طباطبایی، دکتر مهدی خواجهپیری، حجتالاسلاموالمسلمین محسن الویری و حجتالاسلاموالمسلمین عبدالحسین خسروپناه برقرار شد. در ادامه، مشروح آنچه در این نشست صورت گرفت را بخوانید.
آغاز رسمی نشست و استقرار نخبگان
در طلیعه این همایش که با حضور پرشور طلاب جوان، اساتید سطوح عالی حوزه، پژوهشگران و جمعی از مدیران فرهنگی همراه بود، با ذکر صلواتی بر محمد و آلمحمد(ص)، فضای تالار قدس حرم مطهر رضوی عطرآگین شد. در همین آغاز رسمی، از حجتالاسلام والمسلمین دکتر الویری و جناب آقای دکتر خواجهپیری دعوت به عمل آمد تا به عنوان نمایندگان جریانهای فکری و تاریخی، برای آغاز رسمی نشست در جایگاه مستقر شوند. این استقرار، نویدبخش گفتوگویی میانرشتهای میان فقه، تاریخ و میراث مکتوب بود؛ ضلعی که رهبر شهید همواره بر همافزایی آنها در مسیر تمدنسازی تأکید داشتند.
فقه در منظومه حکمرانی؛ تفکر رهبر شهید(ره) درباره اداره ساحتهای جامعه براساس فقه
آیتالله شیخ محمدمهدی شبزندهدار، عضو فقهای شورای نگهبان و دبیر شورایعالی حوزههای علمیه به عنوان نخستین سخنران، بحث را با یک مبنای کلامی آغاز کرد. وی ارکان علوم بشری را در چهار محور(شناخت رب، شناخت استعدادها، شناخت اراده الهی و شناخت موانع) خلاصه کرد و فقه را عهدهدار «ما اراد الله من العباد» دانست. آیتالله شبزندهدار با تأکید بر اینکه رهبر شهید، فقه را دانشی صرفاً فردی نمیدیدند، تصریح کرد: «ایشان، فقه را مبنای اداره همه ساحتهای جامعه میدانستند و بر شمولیت احکام اسلامی، شناخت دقیق موضوعات، پایبندی به منابع اصیل فقه، اهتمام به اجرای احکام اولیه و... تأکید داشتند». وی با بیان روایتی از امام صادق(ع) که در کتب متعدد آمده و همچنین گفتهای از ابنخلدون در کتاب تذکره و به نقل از امام موسی کاظم(ع)، به ارکان علوم بشری که در چهار علم خلاصه میشود اشاره کرد و افزود: «اگر این چهار علم نباشند، سایر علوم نمیتوانند سعادت بشر را تأمین کنند و اگر این چهار علم وجود داشته باشند، اگرچه در علوم دیگر کاستیهایی نیز وجود داشته باشد، اما بشر راه به جای درست خواهد برد».
عضو فقهای شورای نگهبان در این زمینه از شناخت پروردگار، شناخت آنچه در وجود انسان قرار داده شده، شناخت آنچه خداوند از انسان خواسته و شناخت آنچه موجب خروج انسان از مسیر دین میشود به عنوان چهار علم مهم که ارکان علوم بشری هستند، نام برد و تصریح کرد: «شناخت آنچه خداوند از انسان خواسته به موضوع فقه اشاره دارد، یعنی آنچه خدای متعال در همه ساحتهای زندگی فردی، اجتماعی، سیاسی و... از انسان خواسته است. همچنین شناخت آنچه موجب خروج انسان از مسیر دین میشود نیز به اموری اشاره دارد که موجب انحراف و گمراهی شده و انسان را از آنچه خداوند متعال از خلق اراده کرده، دور میکند».
دبیر شورای عالی حوزههای علمیه کشور گفت: «رهبر شهید که حقیقتاً در این ابواب مختلف متخصص بودند، در دو حوزه مبارکه خراسان و قم تحصیل کرده و از محضر اساتید بسیار شاخص بهره بردند. ایشان در کنار تحصیل، مجدانه به دنبال فراگیری علم بودند و پیوسته با کتاب و سنت و منابع فهم شریعت ارتباط داشتند». وی با اشاره به نگاه رهبر شهید انقلاب به فقه و حکومت اسلامی، بیان کرد: «ایشان ایمان قلبی، راسخ و تام به این مسئله داشتند که یک حکومت صالح که بتواند دنیا و آخرت انسانها را تأمین کند، جز از فقه آلالله، یعنی پیامبر معظم(ص) و ائمه اطهار(ع) ساخته نیست». او اضافه کرد: «حکومتی میتواند بشر را به قلههای سعادت رهنمون شود که فقه و آنچه را خداوند متعال از بندگان اراده کرده است، بشناسد و آن را پیاده کند».
آیتالله شبزندهدار تأکید کرد: «ایشان از دوران جوانی و نوجوانی، این نعمت فهم را از خدای متعال دریافت کرده بودند و از همین رهگذر، از همان زمانها، مجاهدانه و با نیت خالص الهی وارد میدان مبارزه و پیاده کردن آن فقه جامع، همهسونگر، عمیق، آسمانی و وحیانی شدند و خدای متعال این اراده را در ایشان به وجود آورد و ایشان نیز لبیک گفتند، بارها به زندان افتادند، تبعید شدند و در نهایت خدای متعال در این دنیا، پاداش همه این مجاهدتها را به عنوان شهادت به آن بزرگوار عطا فرمود و امیدواریم در قیامت هم با اولیای الهی محشور باشند».
وی در ادامه با بیان اینکه منظومه فکری آن بزرگوار در ساحت فقه را میتوان در پنج امر بررسی کرد، اظهار کرد: «امر نخست، شمولیت فقه اسلام برای همه ساحتهای مورد نیاز بشراست».
عضو فقهای شورای نگهبان در همین زمینه به بحث ولایت فقیه اشاره و خاطرنشان کرد: «امام خمینی(ره) در بحث ولایت فقیه، یکی از ادله وجود حکومت در اسلام را همین نگاه به احکام اسلام در حوزههای مختلف دانستهاند و این یکی از ادله محکم بر این است که اسلام نمیتواند حکومت نداشته باشد، زیرا قرار دادن و وضع و تشریع قوانین، بدون آنکه تأمینکنندهای برای اجرای آن وجود داشته باشد، ناقص خواهد بود». وی افزود: «خود نگاه به این تشریعات الهی، در کنار ادله عقلی و نقلی دیگر، نشاندهنده وجود حکومت در اسلام است و کسی که باید این حکومت را براساس تشریعات الهی اداره کند، فقیه واجد شرایط خواهد بود».
دبیر شورای عالی حوزههای علمیه کشور در تشریح دومین محور منظومه فقهی رهبر شهید انقلاب در باب فقه، گفت: «مسئله دوم، اهتمام شدید به احکام الهی، بهویژه احکام اولیه اسلام است. در سالیانی که هر هفته خدمت آن بزرگوار مشرف میشدیم، این مسئله برای ما مشهود و روشن بود. علاوه بر آنچه از دهههای ۶۰، ۷۰، ۸۰ و ۹۰ شمسی تا اواخر عمر ایشان از فرمایشاتشان در مناسبتهای مختلف جمعآوری شده است، حقیر درایتاً و روایتاً عرض میکنم که ایشان عمیقاً قائل بودند آنچه در فقه بیان و به عنوان احکام اولیه اسلام ثابت شده، باید بدون هیچ کموکاستی عملیاتی و پیاده شود و وظیفه حکومت، پیاده کردن آنهاست».
آیتالله شبزندهدار در ادامه با اشاره به دیدار اعضای شورای نگهبان با رهبر شهید انقلاب اظهار کرد: «در یکی از دیدارهایی که شورای نگهبان خدمت آن بزرگوار رسیدند، خطاب به همه اعضا فرمودند: معمولاً ما مجریان در مقام اجرا، وقتی به یک بنبست، ولو به نظر ابتدایی، گرفتار میشویم، ممکن است فوراً سراغ توجیهات و عناوین ثانویه و مانند آن برویم؛ اما شما که در شورای نگهبان، مسئله اجرا بر عهدهتان نیست، نسبت به احکام شرعی و فقهی تعصب داشته باشید».
وی سومین محور را شناخت موضوع بیان و خاطرنشان کرد: «آن بزرگوار در باب شناخت موضوعات اهتمام داشتند؛ زیرا بسیاری از موضوعات، بهویژه پس از تشکیل این نظام شکوهمند الهی و این نعمت بزرگ الهی، موضوعاتی هستند که در میان فقهای سلف( رضوانالله علیهم) به دلیل اینکه مورد ابتلا نبوده یا اصلاً موضوع آن منتفی بوده است، درباره آنها بحثی صورت نگرفته و ایشان بر این مسئله تأکید داشتند که باید مشخص شود یک مسئله، مسئله فقهی است یا مسئله اجتماعی و سیاسی که باید تبیین شود و فقه حکم آن را بیان کند».
عضو فقهای شورای نگهبان با اشاره به محور چهارم گفت: «مسئله چهارم که فقط به آن اشاره میکنم، نظر شریف ایشان درباره منابع فقه بود و اهتمامی که در منابع فقه داشتند و تأکید مکرر ایشان، همانند بنیانگذار جمهوری اسلامی حضرت امام راحل(ره) بر فقه جواهری بود».
آیتالله شبزندهدار در پایان سخنان خود درباره محور پنجم نیز بیان کرد: «مسئله پنجم، دستیابی به فقه صحیح از نظر آن بزرگوار است؛ اینکه حوزههای علمیه باید با چه روشها و راههایی بتوانند این رسالت بزرگ را درست انجام دهند».
نقش تمسک و انس عمیق با قرآن در منظومه فکری رهبر شهید(ره)
در ادامه نشست، حجتالاسلام والمسلمین دکترعبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی کشور نیز در سخنانی با موضوع تبیین الهیات اجتماعی در منظومه فکری رهبر شهید(ره) در این همایش گفت: «تمام لایههای امور اجتماعی در زمینه الهیات در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب به نگاه عمیق قرآنی ایشان بازمیگردد». وی ادامه داد: «باید در منظومه فکری رهبر شهید دقت شود که با موضوع الهیات در جامعه مواجهیم یا با الهیاتی برای ساختن جامعه روبهرو هستیم؟» خسرو پناه بیان کرد: «مقصود از الهیات اجتماعی، یعنی کاربست مباحث الهیاتی (در حوزههای کلام، فلسفه، عرفان، تفسیر و...) که در منویات و سخنان رهبر شهید به این موضوع بسیار توجه شده است».
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی کشور با اشاره به اینکه در میان علما و استادان علوم دینی، مباحث کلامی در باب علم الهیات از موضوع توحید شروع شده و به موضوع معاد ختم میشود، اظهار کرد: «در بسیاری از موارد به کاربست علوم الهیات اجتماعی در این زمینه پرداخته نمیشود و در میان علمای دینی شاید تنها دو شخصیت در تاریخ اسلام از مباحث الهیات اجتماعی سخن گفته و بهره بردهاند که یکی مرحوم خواجه نصیرالدین طوسی(ره) در موضوعات مربوط به کتاب اخلاق ناصری است و دیگر مرحوم شیخ بهایی(ره) در کتاب جامع عباسی که این دو شخصیت، دو چهره مهم تمدنی نیز در میان علمای اسلامی به شمار میروند».
وی با اشاره به اینکه بیش از همه علما در تاریخ اسلام این امامین انقلاب اسلامی یعنی مرحوم امام راحل(ره) و رهبر حکیم و شهید(ره) هستند که به مباحث الهیاتی در عرصه اجتماع و نقشآفرینی آن توجه داشتهاند، تصریح کرد: «رهبر شهید انقلاب در طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، مباحث کلامی خود را از ایمان آغاز میکنند و سیر بحث را بهگونهای پیش میبرند که ایمان، توحید، نبوت و ولایت را دربرمیگیرد». در ادامه، خسروپناه یادآور شد: «در اصول الهیات اجتماعی امام شهید(ره)، توحید باید در حکمرانی و کنش نیز تجلی یابد. این نکته بهویژه در مباحث الهیات اجتماعی امام شهید آشکار است، بدین معنی که به عقیده رهبر فرزانه و شهید(ره)، توحید باید از ساحت دانش و بینش به ساحت نگرش و کنش راه یابد؛ یعنی در عرصههایی همچون اقتصاد، فرهنگ، سیاست، اجتماع و... بروز و ظهور عملی داشته باشد». دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در زمینه نقش ایمان در منظومه فکری رهبر شهید(ره) در عرصه الهیات اجتماعی گفت: «امام شهید(ره) در مباحث کلامی خود پیش از توحید به ایمان و سپس توحید، نبوت و ولایت میپردازند و معتقدند ایمان شخص مؤمن باید «ایمان کُلنگر» در انسان باشد، یعنی ایشان کاربست «ایمان کُلنگر» را در عرصه اجتماعی و حکمرانی جامعه مطرح کردند». وی در زمینه نقش ولایت در منظومه فکری رهبر شهید نیز اظهار کرد: «امام شهید(ره) با استفاده از معنای لغوی ولایت در زبان عرب که به معنای طنابهای درهم تنیده و مستحکمشده است، از ولایت که معنای دینی آن، پیوند ناگسستنی با خدا و اولیای الهی است تعبیر میکنند و لازمه این معنا از ولایت، تعبیر «حکمرانی مردمی» بوده که نظریهای است از رهبر شهید(ره) که ریشه در معنای ولایت دارد».
خسروپناه در بیان موضوع جهاد در منظومه فکری رهبر شهید(ره) نیز تأکید کرد: «جهاد در فقه و در میان علمای دینی معمولاً به جهاد ابتدایی یا دفاعی با کفار و منافقان، جهاد نظامی و مسلحانه و... تعبیر شده است، اما امام شهید(ره) برای نخستینبار، جهاد را از یک مفهوم فقهی به یک مفهوم الهیاتی و معرفتی و به عبارت دیگر به عرصه الهیات اجتماعی توسعه داده و آن را در عرصههای علمی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و... نیز جاری کردند و کاربست موضوع جهاد در عرصه حکمرانی جامعه و اجتماع را دقیقاً بیان فرمودند».
وی افزود: «میتوان ادعا کرد تمام مؤلفههای الگوی حکمرانی رهبر شهید(ره) ازجمله حکمرانی فرهنگی، دفاعی، علمی، اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و... بر پایه «کاربست ایمان، توحید، ولایت و جهاد» در عرصه اجتماع و جامعه استوار است و بارها در زمینه موفقیتهای گوناگون کشور در عرصههای مختلف (مانند علم و فناوری، فرهنگ، سیاست، ورزش، اقتصاد، موضوعات اجتماعی و...) از این کاربست و سریان و نفوذ آن در لایههای مختلف الهیات اجتماعی به روشنی یاد کردهاند».
او با اشاره به اینکه در الگوی حکمرانی رهبر شهید «ایمان، توحید، ولایت و جهاد» دقیقاً با موضوع الهیات اجتماعی و نقشآفرینی آنها در عرصه اجتماع و حکمرانی به صورت عملی ارتباط دارد، تصریح کرد: «راز فهم دقیق رهبر شهید(ره) از موضوع الهیات اجتماعی و مباحث مطرح شده در الگوی حکمرانی ایشان، به اعتقاد راسخ و صادق قائد شهید امت اسلام(ره) به موضوع تمسک و انس عمیق با کتاب خدا یعنی قرآن کریم بازمیگردد». وی خاطرنشان کرد: «مأنوس بودن عمیق همراه با فهم، تفکر و برداشت صحیح از معارف قرآن و زیست قرآنی رهبر حکیم شهید(ره)، منظومه فکری ایشان در باب الهیات اجتماعی را تشکیل میدهد که نتیجه آن، بیان الگوی حکمرانی جامعه در حکومت اسلامی از دیدگاه ایشان است». خسرو پناه در پایان سخنان خود همچنین از انتشار مجموعه ۱۴جلدی با عنوان «الگوی حکمرانی امام شهید(ره)» در آینده خبر داد.
تأکید رهبر شهید(ره) بر روش حدیثپژوهی صحیح مطابق با انسان معاصر و دنیای کنونی
حجتالاسلام والمسلمین دکترسید کاظم طباطبایی، رئیس پژوهشکده علوم و معارف حدیث نیز در سخنانی با موضوع جایگاه و کارکرد حدیث در منظومه علوم اسلامی از منظر رهبر شهید(ره) در این همایش گفت: «مطابق سخنان رهبر شهید(ره) که در سالهای ابتدایی دوره زعامت و رهبری خود و به مناسبت تأسیس مؤسسه دارالحدیث بیان کردند، جایگاه و اهمیت حدیث در منظومه فکری ایشان بهخوبی بیان میشود». وی ادامه داد: «براساس سخنان ایشان «اهتمام به حدیث، پس از تمسک به کتاب حکیم و مجید یعنی قرآن» برترین و مهمترین وظیفه علمای دینی است که به آن مکلف هستند. همچنین ایشان، حدیث را «مادر» بسیاری از علوم اسلامی و یا تمام آن میدانند. این توجه رهبر شهید(ره) به منابع معرفتی دینی یعنی قرآن، سنت و حدیث، جایگاه حدیث در منظومه فکری ایشان را بهخوبی روشن میکند».
طباطبایی با اشاره به برگزاری حدود هزارو۶۵۰ جلسه درس خارج فقه و جلسات فقهی توسط رهبر شهید(ره) در دوران رهبری و زعامت جامعه اسلامی با همه مشغلههای موجود، گفت: «در همه این جلسات، آغاز آن با حدیث و شرح حدیث بوده و این نشان از اهتمام رهبر حکیم و شهید(ره) به این موضوع دارد». رئیس پژوهشکده علوم و معارف حدیث تصریح کرد: «ایشان در باب حدیث بر مواردی در زمینه جداسازی سره از ناسره، مسلّم از مشکوک، راست از دروغ، تأمل دقیق در مضامین احادیث و تبیین نسبت آن با کلام خدا و آیات قرآن، نشر و همگانی کردن آن و... و خدمات دیگر بسیار تأکید داشتند». وی با انتقاد از اینکه موضوع حدیث، حدیثشناسی و حدیثپژوهی به عنوان یک موضوع جنبی و فرعی در کنار درسها و برنامهریزیهای حوزههای علمیه قرار داشته است، یادآور شد: «در پیامی که سالهای پیش، از سوی رهبر فرزانه و شهید(ره) در زمینه فعالیتهای حوزههای علمیه منتشر شد، ایشان از علوم اسلامی مانند تفسیر، حدیث، فلسفه، کلام و... نام بردند که باید اینگونه علوم در متن اصلی برنامههای حوزههای علمیه قرار داشته باشند و برای آنها مدارس تخصصی تشکیل داده شود». طباطبایی تأکید کرد: «برای تحقق جایگاه حدیث در منظومه فکری رهبر شهید(ره) در سطح حوزههای علمیه و در میان طلاب، باید هم از نظر مدیریتی به موضوع حوزه علمیه پیشرو که در فرمایشات رهبر شهید(ره) وجود دارد توجه شود و هم مباحث اعتبارسنجی حدیث و توجه به حدیثپژوهی در تفکرات و منظومه فکری طلاب، جایگاه خاص خود را پیدا کند».
فقهالحدیث و فهم و درک شایسته از حدیث، موضوع دیگری بود که رئیس پژوهشکده علوم و معارف حدیث درباره جایگاه حدیث در منظومه فکری رهبر شهید(ره) به آن اشاره و خاطرنشان کرد: «این دو موضوع نیز باید به صورت جدی از سوی حوزههای علمیه و طلاب علوم دینی مورد توجه اساسی قرار گیرد». وی ادامه داد: «از دیگر مطالبات رهبر حکیم و شهید(ره) در باب موضوع حدیث و حدیثپژوهی، پیوند آن با دانشهای جدید و تازه است که در پیام رهبر شهید(ره) به مناسبت صدمین سال تأسیس و فعالیت حوزههای علمیه به آن اشاره شده است». وی در پایان سخنان خود به موضوع مطالبه رهبر شهید(ره) در زمینه گذار از حدیثپژوهی گسسته به سوی حدیثپژوهی نظاممند مرتبط با آیات قرآن و نیازهای انسان معاصر اشاره و بیان کرد: «برمبنای منظومه فکری رهبر شهید(ره) باید بتوانیم به یک روش «حدیثپژوهی» شایسته انسان معاصر، نظام اسلامی و دنیای کنونی به صورت متقن و علمی دست یابیم و این خواست و مطالبه جدی رهبر شهید(ره) در این زمینه بوده است».
نگاه رهبر شهید(ره) به اهمیت حفظ، احیا و تصحیح میراث مکتوب و نسخ خطی
در این نشست وزین، دکتر مهدی خواجه پیری، مؤسس و مدیر مرکز بینالمللی میکروفیلم نور نیز در سخنانی با موضوع اهمیت تصحیح، حفظ و احیای میراث مکتوب و نسخ خطی از دیدگاه رهبر شهید(ره) مطرح کرد: «در سه قرن اول اسلام، علما و بزرگان دینی کتابهای زیادی نوشتند و خوشبینانهترین حالت آن این است که ۹۰درصد آنها از بین رفته است، اما پس از دوره صفویه، مسئله استنساخ کتب به میان آمده و نهضتی در این زمینه آغاز میشود». وی با بیان اینکه تشریح مسیر تاریخی میراث مکتوب در جهان اسلام، اهمیت حفظ میراث، موضوع غارت میراث مکتوب توسط دشمنان اسلام و بیان وظیفه ما در عصر حاضر در قبال حفظ میراث مکتوب از موضوعات مهم در بیان اهمیت حفظ و احیای میراث مکتوب و نسخ خطی به شمار میرود، تصریح کرد: «از کتاب صحیفه سجادیه امام سجاد(ع) که مربوط به قرن اول هجری است فقط نسخههایی مربوط به قرن ۵ هجری و از دیوارههای حرم مطهر رضوی به دست ما رسیده که ۳۰ تا ۳۲ دعا از امام سجاد(ع) بیشتر در آن نیست، یا شیخ صدوق(ره) حدود ۳۰۰ عنوان کتاب و رساله دارد که متأسفانه کتابهای ایشان در موضوع کلام، ولایت و... امروزه یا از بین رفتهاند یا در دسترس ما نیستند». خواجه پیری ادامه داد: «چنین سرنوشتی برای کتابهای بزرگان دینی دیگر ما هم اتفاق افتاده و باید بگوییم دشمنان اسلام و ایران در زمینه موضوع میراث علمی و مکتوب و میراث فرهنگی ایران و اسلام بسیار هوشیار و فعال عمل میکنند و حتی در قرون ۱۸ و ۱۹ میلادی هر گردشگر و سیاح خارجی هنگام خروج از ایران باید حداقل یک کتاب خطی از ایران با خود به اروپا میبرد».
وی با بیان توجه و اهتمام رهبر شهید(ره) به موضوع تصحیح، حفظ و احیای میراث مکتوب و نسخ خطی گفت: «ایشان علاوه براینکه به این میراث و نسخ خطی ایرانی و اسلامی بسیار علاقهمند بودند، بارها بر حفظ و حراست و احیا و مرمت آنها نیز تأکید وافر داشتند».
مدیر مرکز بینالمللی میکروفیلم به موضوع جمعآوری منابع اصیل اسلامی و دینی و بهویژه منابع شیعه توسط مؤسسات مرتبط با کشورهای خارجی اشاره و خاطرنشان کرد: «براساس فرمایش رهبر شهید(ره) آنان این منابع را جمعآوری و حفظ میکنند تا روزی در موقعیت و زمان مناسب از آنها به نفع خودشان استفاده کرده و بهره ببرند». وی در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به وجود منابع و میراث ارزشمند خطی در مجموعه کتابخانه و اسناد آستان قدس رضوی گفت: «امروز در مجموعه آستان قدس رضوی اهتمام به گردآوری نسخ خطی وجود دارد و در آیندهای نزدیک، بزرگترین مجموعه میراث اسلامی و نسخ خطی که حدود ۱۵۰هزار نسخه است در مجموعه آستان قدس رضوی نگهداری خواهد شد. ما در دنیا شاید دومین یا سومین کشوری هستیم که دارای میراث و نسخ خطی هستیم که تقریباً ۵۰ درصد آنها هنوز فهرست نشده و اگر مانند آنچه در جنگ تحمیلی دوم و سوم به کشور حمله شد در آینده اتفاق بیفتد و این آثار نابود شوند، همه ما از این میراث عظیم و گرانقدر محروم خواهیم ماند». وی تأکید کرد: «امروز آستان قدس به افراد فهرستنگار، محقق و مصحح در زمینه نسخ خطی و میراث مکتوب نیازمند است و این توانایی را هم دارد که به عنوان یک مرکز شیعی و اسلامی در این زمینه و در سطح ایران اسلامی و جهان اسلام و همچنین مراکزی که نسخ خطی دارند، دورههای تخصصی در زمینه حفظ میراث مکتوب برگزار کند». او همچنین در پایان سخنان خود پیشنهاد راهاندازی شورای راهبردی برای حفظ میراث فرهنگی، مکتوب و نسخ خطی در مجموعه آستان قدس رضوی و زیر نظر تولیت این نهاد مقدس، همچنین تربیت افراد نسخهشناس و متخصص در این زمینه و راهاندازی دورههای نسخهشناسی، مرمت، تصحیح و... ویژه میراث مکتوب و نسخ خطی در مجموعه آستان قدس رضوی و مراکز دانشگاهی این نهاد مقدس را مطرح کرد.
جایگاه بینش تاریخی در منظومه فکری رهبر شهید(ره)
در این همایش با عنوان شدن مباحث عمیق به شرح و بسط آرا و نظرات مختلفی از ساحت فکری رهبر شهید انقلاب اسلامی پرداخته شد. حجتالاسلام والمسلمین دکتر محسن الویری، دانشیار و رئیس گروه تاریخ دانشگاه باقرالعلوم(ع) در سخنانی با موضوع جایگاه بینش تاریخی در منظومه فکری رهبر شهید(ره) نیز در این همایش گفت: «جنبه و بُعد اندیشمندانه شخصیت رهبر شهید(ره) تحت تأثیر مسائل و شخصیت سیاسی و حکومتی ایشان قرار گرفته و در حقیقت نادیده گرفته شده است و ما باید به این بخش از شخصیت رهبر شهید توجه بیشتری داشته باشیم. ایشان جدا از اینکه یک رهبر سیاسی بودند، دارای اندیشههای علمی ارزشمند، بهمثابه یک اندیشمند تراز اول در جهان اسلام بوده و این جنبه شخصیتی ایشان باید موردتوجه جدی و عمیق قرار گیرد». وی ادامه داد: «در بحث بینش تاریخی، مرزهایی میان بینش تاریخی و اندیشه تاریخی، نگاه تاریخی، تاریخنگری، تاریخنگاری و... وجود دارد و بینش تاریخی به دیدگاه مصرح (تصریح شده) یا مستنبط از یک فرد یا جریان صاحب نظر درباره چیستی، سودمندی، مبانی، قلمرو و چگونگی تاریخی و تحلیل رویدادهای تاریخی و... مربوط میشود».
الویری درباره اهتمام رهبر فرزانه و شهید(ره) به موضوع تاریخ بیان کرد: «رهبر شهید عزیز ما به سه شکل به تاریخ اهتمام ورزیدند. در شکل اول، بیانات صریح نسبت به خوانش تاریخ داشتند؛ شکل دوم، آثار قلمی مکتوب ایشان و تألیف و ترجمههای کتب مختلف که ازجمله آثار مسلمانان در نهضت آزادی هندوستان، صلح امام حسن مجتبی(ع)، کتاب انسان۲۵۰ ساله و... را میتوان نام برد و در شکل سوم، چگونگی بهره جستن ایشان از آگاهی تاریخی در راهبری جمهوری اسلامی است».
رئیس گروه تاریخ دانشگاه باقرالعلوم(ع) همچنین درباره عرصهها و موضوعاتی که رهبر شهید(ره) در زمینه تاریخ به آنها اهتمام داشتند، گفت: «تاریخ صدر اسلام، تاریخ معاصر جهان اسلام، تاریخ ایران با تأکید ویژه بر تاریخ معاصر ایران، تاریختمدن غربی و تاریخ گستره تمدنی شرق با تأکید بر روسیه، ازجمله موضوعاتی است که رهبر شهید در حوزه تاریخ به آنها اهتمام میورزیدند». وی درزمینه موضوع چیستی تاریخ در نگاه رهبر شهید(ره) اظهار کرد: «رهبر فرزانه و شهید(ره) در این باره میفرمایند: «تاریخ یعنی شرح حال ما در صحنهای دیگر» و در این بیان دو نکته بدیع وجود دارد: اول اینکه هرکدام از ما گذشتهای داریم که بدون آن نمیتوانیم زندگی کنیم و آن گذشته، هویت ما را تشکیل میدهد و دیگر اینکه، هر گذشته متعلق به انسانهای دیگر، گذشته ما هم هست».
الویری در بخش دیگری از سخنانش به بیان رهبر شهید(ره) در زمینه اهمیت و سودمندی تاریخ اشاره کرد و افزود: «اهتمام قرآن به تاریخ، ضرورت پرداختن به علم نافع، وسعت بخشیدن به بینشها و... ازمواردی است که رهبر شهید(ره) در این زمینه به آنها اشاره کردهاند. همچنین ایشان درباره تاریخ فرمودند: اگر تاریخ یک موضوع اصلی نبود، قرآن با این عظمت که اصلاً برنامه انسانسازی و برنامه بشریت است، تاریخ را وارد خودش نمیکرد». وی با اشاره به مسئله وسعت بخشیدن به بینشها و ضرورت پرداختن به علم تاریخ، به عنوان دیگر موارد توجه رهبر شهید(ره) در زمینه سودمندی تاریخ گفت: «به عقیده ایشان، تاریخ میتواند بینشها را زنده کند، ایشان در بیانی فرمودند: تفاوت کسی که تاریخ میداند با کسی که تاریخ نمیداند، مانند تفاوت یک فرد منزوی در یک حجره و پستو با یک فرد اهل سفر و گردش در سراسر دنیاست... تفاوت بین کسی که در زمان حال محصور است با کسی که گستره تاریخ بشریت جلو چشم اوست. همینگونه در بینشها، تفاوت ایجاد میشود». رئیس گروه تاریخ دانشگاه باقرالعلوم(ع) در بیان بایستههای تاریخورزی و هویتبخشی تاریخ از دیدگاه رهبر شهید(ره) نیز اظهار کرد: «ریشهیابی دور ماندن ملتها از پیشرفت و امکان پیشرفت، بهره بردن از تاریخ برای انسانسازی و کمالیافتگی، امتداد بخشیدن به تجربیات گذشته برای آینده، جلوگیری از وارونه نشان دادن تاریخ، نادیده نگرفتن جنبههای مثبت آثار تاریخی متعلق به جباران و... از موضوعات مورد تأکید و توجه رهبر شهید(ره) دراین زمینه است». وی در بخش پایانی سخنان خود پیشنهادهایی درباره ضرورت سامان دادن پژوهشی گسترده برای گردآوری و تحلیل دیدگاههای رهبر شهید(ره) در زمینه تاریخ، کوشش برای نظریهمند کردن این دیدگاهها و تدوین دایرهالمعارف دیدگاههای رهبر شهید(ره) و... مطرح کرد.
پایانی برای آغاز
این همایش با تأکید بر اینکه منظومه فکری رهبر شهید یک الگوی پویا برای تحول در علوم اسلامی است، به کار خود پایان داد. سخنرانان متفقالقول بودند که بازخوانی این اندیشهها نه برای تکریم گذشته، بلکه برای ترسیم مسیر آینده حوزه و دانشگاه در تمدنسازی نوین اسلامی ضروری است. نقش ویژه تولیت آستان قدس رضوی، آیتالله مروی در تأکید بر اکتسابات شخصیتی (مطالعهگری، شجاعت علمی، جامعنگری و ارتباط بیواسطه با جریانهای فکری) به عنوان چراغ راهی برای نسل جوان حوزوی ترسیم شد تا در مسیر آن شهید والامقام، گامهایی استوار و عالمانه بردارند.
خبرنگار: محمدحسین مروج کاشانی، ریحانه عاملنیک
نظر شما