به مناسبت چهلمین روز تشییع حضرت آیتاللهالعظمی شهید سید علی خامنهای(قدسالله نفسهالزکیه)، آستان قدس رضوی ویژهبرنامههایی برگزار کرد که ازجمله آنها همایش «جایگاه و کارکرد علوم اسلامی در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب اسلامی» بود. این همایش به همت سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی در تالار قدس حرم مطهر رضوی و با حضور آیتالله احمد مروی، جمعی از نخبگان حوزوی و طلاب برگزار شد. تولیت آستان قدس رضوی در این نشست با تبیین ابعاد علمی، اخلاقی و فرهنگی شخصیت رهبر شهید انقلاب اسلامی، ایشان را شخصیتی استثنایی و الگوپذیر برای نسل جوان حوزه دانست و بر عواملی چون تلاش مستمر، مطالعه، ارتباط با جریانهای فکری و فرهنگی، شجاعت علمی، نگاه بلند و پرهیز از تعصبهای غیرمنطقی تأکید کرد.
ترسیم یک استثنا؛ فراتر از خاطرهگویی
آیتالله احمد مروی، تولیت آستان قدس رضوی در بخش دوم همایش «جایگاه و کارکرد علوم اسلامی در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب اسلامی» از زاویهای تربیتی و شخصیتشناسانه به بازخوانی ابعاد برجسته شخصیت رهبر شهید پرداخت؛ بازخوانیای که بیش از آنکه بر خاطرات شخصی و شرح رویدادها تکیه داشته باشد، بر شناسایی عناصر سازنده یک شخصیت علمی و اثرگذار متمرکز بود.
آیتالله مروی تصریح کرد مقصودش، خاطرهگویی یا روایت زندگی رهبر شهید نیست، بلکه هدف، پاسخ به این پرسش است که چه خصوصیات و قابلیتهایی، یک شخصیت را به جایگاهی ممتاز میرساند. وی اظهار کرد: «در مورد خصوصیات رهبر شهید عظیمالشأن ملت ایران؛ نه خاطرهگویی، نه بیان زندگی و سیره شهید، مقصود نیست؛ بالاتر از این مورد نظرم هست. برادران عزیز، جوانان، خواهران، میخواهم بیان کنم که این شخصیت حقیقتاً استثنایی، دارای چه خصوصیات و ویژگیهایی بودند که اینگونه در قله قرار گرفتند». تولیت آستان قدس رضوی با تأکید بر جایگاه علمی و شخصیتی رهبر شهید افزود: «اگر ایشان ولیفقیه هم نبودند، رهبر هم نبودند، یک عالم دینی بودند، باز همین نکات را باید بیان میکردیم. آقا حقیقتاً یک استثنا بودند؛ همانگونه که امام راحل(ره) نیز شخصیتی استثنایی داشتند».
این نگاه، محور اصلی سخنان آیتالله مروی را شکل داد؛ اینکه عظمت یک شخصیت تنها در مسئولیتها و عناوین او خلاصه نمیشود، بلکه ریشه در مجموعهای از فضائل علمی، اخلاقی، فکری و رفتاری دارد که در طول سالها با تلاش، تمرین و مجاهدت به فعلیت رسیده است.
استعداد ذاتی و اهمیت راه اکتساب
آیتالله مروی در ادامه، ویژگیهای رهبر شهید را به دو دسته ذاتی و اکتسابی تقسیم کرد. او استعداد بسیار بالا، هوش سرشار و حافظه قوی را از ظرفیتهای ذاتی این شخصیت برشمرد و گفت: «یک خصوصیت ایشان، خصوصیات ذاتی بود؛ خب آنها ذاتی است دیگر؛ استعداد بسیار فوقالعاده، هوش سرشار، حافظه قوی؛ اینها ذاتیات ایشان بود که حقیقتاً گاهی انسان را حیرتزده میکرد؛ این همه استعداد، آن حافظه قوی! خب اینها ذاتی است، بعضیها دارند، بعضیها ندارند».
اما آیتالله مروی بخش مهمتر و درسآموزتر شخصیت رهبر شهید را در ویژگیهای اکتسابی ایشان دانست؛ خصوصیاتی که میتوانند بهعنوان راهنمایی عملی برای طلاب جوان و نسل جویای علم مورد توجه قرار گیرند. وی در این باره تصریح کرد: «اما آن چیزی که مهم است، خصوصیات اکتسابی ایشان بود. من میخواهم آنها را عرض کنم که برای ما الگو است و باید الگو باشد و در راه رسیدن به آنها تلاش کنیم، چراکه بخشی از برجستگیهای علمی و شخصیتی انسان، محصول تلاش، تمرین و مجاهدت است».
مطالعه؛ همراه همیشگی زندگی علمی
نخستین ویژگی رهبر شهید که تولیت آستان قدس رضوی بر آن تأکید کرد، انس پیوسته رهبر شهید با مطالعه بود؛ عادتی که نه به ساعتهای رسمی کار و نه به شرایط سفر و اقامت محدود میشد. آیتالله مروی در توصیف این خصلت گفت: «نخستین ویژگی بارز ایشان، مداومت مثالزدنی در مطالعه بود. ایشان هیچ فرصتی را برای مطالعه از دست نمیدادند. همیشه، چه در سفر چه در حضر، یک چراغ مطالعه کنار تختخوابشان داشتند». وی سپس روایتی از سلوک شبانه ایشان نقل کرد: «رهبر میفرمودند: «من با کتاب میخوابم؛ آنقدر کتاب میخوانم تا چشمهایم خسته میشود و بعد خوابم میبرد». فرصت را از دست نمیدادند؛ کتاب، مجله؛ ایشان بسیار تندخوان هم بودند».
به گفته آیتالله مروی، حجم فراوان کتابها و آثاری که برای رهبر شهید ارسال میشد نیز مانعی برای پیگیری و آشنایی با آنها نبود. وی اظهار کرد: «از سوی دیگر، کتابهای بسیاری نیز به ایشان اهدا میشد. هر نویسندهای، تقریباً هر ناشری، کتابهایشان را که برای آقا میفرستادند، تورقی میکردند که بفهمند این کتاب چیست؛ در این حد بود».
براساس سخنان تولیت معظم این دقت و پیگیری در رهبر شهید، تنها به آثار نویسندگان مشهور محدود نبود؛ آیتالله مروی در خاطرهای از توجه رهبر شهید به مقاله یک نویسنده گمنام در قم اظهار کرد: «یادم هست یک مجلهای بود از قم؛ یک نویسنده گمنامی یک مقالهای نوشته بود راجع به بحث تخصصی که چند سال پیش یک مقداری مبتلابه بود. آقا فرمودند: شما نویسنده این مقاله را میشناسید که در قم است؟ مجله است، از قم برای من آمده. عرض کردم: نه. فرمودند: این را برو پیدایش کن؛ بگو فلانی سلام رساند و گفت مقاله خوبی نوشتی، بارکالله؛ تشکر کن از او». وی در ادامه افزود: «من آمدم قم پرسوجو کردم، بالاخره ایشان را شناسایی کردم؛ دعوتشان کردم، پیام آقا را و سلام و تشکر رهبر عزیز را به ایشان رساندم. او تعجب کرد گفت: آقا مقاله من را خواندند؟ چطور ممکن است، من آدم گمنامی هستم، ناشناخته هستم؛ یک طلبه عادی، آن وقت آقا بدون اینکه نام و نشان من را بشناسند، مقاله را بخوانند».
از درس حوزه تا محفل ادیبان
گستردگی ارتباطات علمی و فرهنگی، دیگر وجهی بود که آیتالله مروی به عنوان ویژگی برجسته و متمایز دیگر در رهبر شهید(ره) بیان کرد. به باور وی، رهبر شهید هرگز خود را در دایره محدود یک محیط علمی یا یک ساحت فکری محصور نکرده بودند. ایشان در کنار بهرهمندی از استادان برجسته حوزه، پیوند خود را با محافل ادبی، نویسندگان، شاعران و اصحاب قلم نیز حفظ میکردند.
تولیت آستان قدس رضوی در اینباره اظهار کرد: «ایشان از دوران جوانی ارتباط خود را با جریانهای مختلف علمی، ادبی و فرهنگی حفظ کرده بودند. ایشان در درس استادانی همچون شیخ هاشم قزوینی، شیخ مجتبی قزوینی و آیتالله میلانی شرکت میکردند، اما ارتباط ایشان به فضای حوزه محدود نبود و در جلسات انجمنهای ادبی و محافل شاعران، نویسندگان و اصحاب قلم نیز حضور داشتند».
اشاره آیتالله مروی به حضور رهبر شهید در جلسات ادبی پرویز خرسند و دیگر ادیبان، بیانگر شخصیتی است که شناخت مسائل فرهنگی و اجتماعی را بخشی جداییناپذیر از مسیر علمی خویش میدانست؛ شخصیتی که بهجای فاصلهگرفتن از جریانهای فکری جامعه، با آنها مواجههای فعال، آگاهانه و گفتوگومحور داشت.
شجاعت در علم و عمل
آیتالله مروی شجاعت علمی را یکی دیگر از ارکان شخصیت رهبر شهید دانست؛ شجاعتی که در بیان یافتههای پژوهشی، انتخاب مسیرهای علمی و نیز حضور در میدان مبارزه و مسئولیتپذیری، خود را نشان میداد. وی در این باره بیان کرد: «ایشان در عرصه علمی و تحقیقی بسیار شجاع بودند و هرجا به نتیجهای میرسیدند، با شجاعت آن را مطرح میکردند».
تولیت معظم ترجمه آثار سید قطب را نمونهای از این روحیه دانست و افزود: «ترجمه کتاب سید قطب در آن زمان، کاری بسیار شجاعانه و جسورانه بود. همین روحیه شجاعت در عرصه مبارزه و رهبری نیز در شخصیت ایشان وجود داشت؛ یک روز در عرصه مبارزه با آمریکا و روز دیگر در عرصه علمی و ترجمه یک کتاب، این خصلت خود را نشان میداد». در این روایت، شجاعت نه صرفاً یک خصلت سیاسی یا اجتماعی، بلکه ویژگیای فراگیر در زیست علمی و فرهنگی شخصیت مورد بحث است؛ شجاعتی که به فرد امکان میدهد نتیجه اندیشه و تحقیق خود را، حتی هنگامی که با فضای رایج سازگار نیست، با مسئولیتپذیری بیان کند.
افق بلند و نگاه جهانی
بلندنگری و برخورداری از افقی وسیع، از دیگر ویژگیهای مطرح شده رهبر شهید ملت ایران، آیتالله العظمی خامنهای توسط تولیت آستان قدس رضوی بود. «ایشان همواره بر این نگاه تأکید داشتند که باید پرچم اسلام را در جهان به اهتزاز درآورد؛ آنهم در شرایطی که دنیای کفر و الحاد گسترده بود». این افق دید، به تعبیر آیتالله مروی نشان میدهد رهبر شهید مسائل را در محدودهای تنگ و صرفاً مقطعی نمیدیدند، بلکه با نگاه به آینده، تحولات جهان و نیازهای گسترده جامعه انسانی به تحلیل و اقدام میپرداختند. آخرین ویژگی برجسته رهبر شهید که آیتالله مروی بر آن تأکید کرد، جامعنگری و پرهیز از تعصب و تصلب غیرمنطقی بود. وی در این باره تصریح کرد: «یک آدم دینمدار باید همینجور باشد. آقا گرفتار تعصب و نگاههای غیرمنطقی و ایستا نبودند و مسائل را با نگاهی جامع و عمیق بررسی میکردند». تولیت آستان قدس رضوی، اهتمام رهبر شهید به تدریس فلسفه در حوزههای علمیه را نمونهای از این جامعنگری دانست؛ رویکردی که با وجود نقدها و مخالفتهای شفاهی و کتبی، بر پایه یک ضرورتسنجی علمی و آیندهنگرانه دنبال میشد. آیتالله مروی در جمعبندی سخنان خود تأکید کرد: «اگر حوزههای علمیه میخواهند برای آینده تربیت کنند، باید این روحیه «جستوجوگری سیریناپذیر» و «ارتباط بیواسطه با جریانهای فکری» را از ایشان بیاموزند. مجموعه این برجستگیهای ذاتی و اکتسابی بود که رهبر شهید انقلاب اسلامی را حقیقتاً به مردی بزرگ، عالمی جلیلالقدر و شخصیتی استثنایی تبدیل کرد».
نظر شما