چند روز پیش اتفاقی ویدئویی در فضای مجازی دیدم. ابتدا تصور کردم تصاویر مربوط به یک باغ‌وحش یا مرکز نگهداری از حیوانات است؛ اما همه‌چیز در یک خانه معمولی اتفاق می‌افتاد. جغدی روی پشتی مبل نشسته بود، ایگوانایی در گوشه اتاق زیر چراغ استراحت می‌کرد و جوجه‌تیغی کوچکی هم میان وسایل خانه راه می‌رفت.
زیر ویدئو پر بود از جمله‌هایی مثل «چقدر بامزه است»، «از کجا می‌شود خرید؟» و «نگهداری‌اش سخت نیست؟»؛ صاحب صفحه نیز با انتشار فیلم‌های کوتاه، حیوانات را آرام، اهلی و بی‌دردسر نشان می‌داد؛ انگار هرکدام فقط یک انتخاب متفاوت برای کسانی بودند که دیگر به نگهداری از حیوانات معمولی علاقه‌ای ندارند.
همان موقع با خودم گفتم وقتی بزرگ شوند چه؟ اگر دیگر نتوان آن‌ها را در خانه کنترل کرد یا به کسی آسیب بزنند، صاحبشان چه کار می‌کند؟
همین سؤال‌ها موجب شد موضوع را از غلامرضا ابدالی، مدیرکل سابق دفتر حفاظت و مدیریت حیات‌وحش سازمان حفاظت محیط‌زیست پیگیری کنم و از او درباره خطرات نگهداری حیوانات وحشی در خانه و سرنوشتی که پس از رهاشدن در انتظار آن‌ها و طبیعت است، بپرسم.

چرا نگهداری از حیواناتی که اهلی نیستند در خانه رایج شده و ظاهر دوست‌داشتنی آن‌ها تا چه اندازه سبب نادیده‌گرفتن خطراتشان می‌شود؟

انسان از همان روزگاران نخست به طبیعت و حیات‌وحش علاقه داشته است. طبیعت و به‌ویژه گونه‌های جانوری برای انسان نوعی جاذبه ایجاد می‌کنند و همین علاقه موجب شده بسیاری از افراد، برخی گونه‌های جانوری را به‌عنوان همدم در خانه نگهداری کنند. امروزه از این حیوانات با عنوان «پت» یاد می‌شود؛ یعنی حیواناتی که اهلی هستند یا قابلیت اهلی‌شدن دارند و اساساً گونه حیات‌وحش به شمار نمی‌روند و ریشه‌ای در طبیعت وحشی ندارند.
اما موضوعی که اکنون به‌اشتباه به خانه‌ها راه پیدا کرده و برخی از مردم نیز از آن استقبال می‌کنند، نگهداری از گونه‌های حیات‌وحش است. این استقبال بیش از هر چیز از ناآگاهی ناشی می‌شود. برخی افراد حیواناتی مانند سنجاب، راکون و دیگر گونه‌های مشابه را به خانه می‌آورند، درحالی‌که این حیوانات به‌هیچ‌وجه حیوان خانگی نیستند، اهلی نمی‌شوند و نگهداری از آن‌ها در خانه می‌تواند مشکلات فراوانی به وجود آورد.
حیواناتی مانند سنجاب و راکون در شمار گونه‌های حیات‌وحش قرار می‌گیرند و از نظر قانونی، نگهداری آن‌ها در خانه تخلف و جرم محسوب می‌شود. اگر مأموران محیط‌زیست که ضابط خاص دادگستری هستند با چنین مواردی روبه‌رو شوند، قطعاً این حیوانات را ضبط و افرادی که آن‌ها را در خانه نگهداری کرده‌اند، به‌عنوان متخلف به مراجع قضایی معرفی خواهند کرد. در این میان، افراد سودجو و باندهایی نیز فعالیت می‌کنند که این گونه‌ها را از طریق قاچاق از طبیعت خارج کرده و به مراکز خریدوفروش حیوانات منتقل می‌کنند. این افراد با ارتکاب چنین جرمی، مردم را نیز دچار مشکلات فراوانی می‌کنند.

راکون و سنجاب اصالتاً متعلق به کدام مناطق هستند؟

راکون گونه‌ای متعلق به آمریکای شمالی است و در کشور ما به‌عنوان یک گونه مهاجم شناخته می‌شود؛ یعنی حتی حضور آن در طبیعت ایران نیز می‌تواند مشکل‌آفرین باشد. این حیوانات علاوه بر مشکلات بسیاری که ممکن است برای افراد ایجاد کنند، اگر در طبیعت رها شوند، به‌عنوان گونه مهاجم می‌توانند خسارت‌های بسیار زیادی به طبیعت، زیستگاه‌ها و گونه‌های بومی ساکن در آن مناطق وارد کنند. در چنین شرایطی، سازمان‌های متولی ازجمله سازمان حفاظت محیط‌زیست ناچار خواهند شد هزینه‌های بسیار گزافی را برای کنترل و حذف این گونه‌های مهاجم از طبیعت متحمل شوند.
سنجاب از گونه‌های بومی کشور ماست؛ به‌ویژه سنجاب ایرانی که از جنگل‌های زاگرس قاچاق و به استان‌ها و شهرهای بزرگی مانند تهران منتقل می‌شود و برخی از مردم نیز آن را خریداری می‌کنند. خرید و نگهداری این حیوان در منزل خلاف قانون است و از چند جنبه می‌تواند مشکل‌آفرین باشد.

چه جنبه‌هایی؟

نخست اینکه سنجاب برای زندگی به فضای بسیار باز و شرایط طبیعی نیاز دارد، اما آن را از دل طبیعت جدا می‌کنند و می‌خواهند در فضای کوچک خانه یا قفس نگهداری کنند. مشکل دیگر، احتمال انتقال بیماری‌هاست. سنجاب می‌تواند ناقل بیماری هاری و برخی دیگر از بیماری‌های مشترک میان حیوان و انسان باشد؛ بنابراین نگهداری از آن در منزل، سلامت افرادی را که با این حیوان در تماس هستند به خطر می‌اندازد.
دلیل دیگر این است که گونه‌ای مانند سنجاب در گروه جوندگان قرار می‌گیرد و باید هرچند وقت یک‌بار چیزی را بجود تا دندان‌هایش بیش از اندازه بلند نشوند. ناخن‌های این حیوان نیز بسیار تیز است. سنجاب زمانی که در طبیعت زندگی می‌کند، ریشه‌ها و دانه‌ها را می‌جود و پنجه‌هایش را به تنه درختان می‌کشد؛ به همین دلیل از رشد بیش از اندازه دندان‌ها و ناخن‌هایش جلوگیری می‌شود. اما وقتی سنجاب را به خانه می‌آورند، طبیعی است که پنجه‌هایش را به وسایل مختلف بکشد. این حیوان ممکن است در، دیوار، مبل، فرش و پرده را با دندان یا پنجه‌های خود خراب کند و پس از مدتی، افرادی که از آن نگهداری می‌کنند با مشکلات فراوانی روبه‌رو شوند.
گونه‌هایی مانند راکون نیز برای تحرک و تخلیه انرژی خود به فضای بسیار بازی نیاز دارند. وقتی این حیوانات در محیط محدود خانه نگهداری می‌شوند، پس از مدتی بی‌حوصله و بی‌قرار می‌شوند. به همین دلیل معتقدم نگهداری از این گونه‌ها در خانه‌های کوچک به‌هیچ‌وجه به صلاح نیست.

غیر از راکون و سنجاب، چه حیوانات دیگری به‌صورت غیرقانونی در خانه نگهداری می‌شوند و بزرگ ‌شدن یا رها کردن آن‌ها چه مشکلاتی برای مردم، خود حیوان و محیط‌زیست ایجاد می‌کند؟

میمون نیز در کشور ما یک گونه مهاجم محسوب می‌شود و نگهداری از آن می‌تواند مشکلات و مسائل گوناگونی به وجود آورد. برخی افراد یک میمون را در سنین پایین خریداری می‌کنند، اما پس از مدتی که حیوان بزرگ‌تر می‌شود، رفتارهایش تغییر می‌کند، بی‌قرار می‌شود و ممکن است به صاحب خود یا دیگران آسیب برساند. در چنین شرایطی، بعضی از صاحبان این حیوانات آن‌ها را در خیابان‌ها یا پارک‌های شهری رها می‌کنند.
برخی افراد نیز میمون را برای نگهداری به باغ‌وحش تحویل می‌دهند، اما در بسیاری از مواقع، به‌دلیل افزایش تعداد این حیوانات، باغ‌وحش‌ها از پذیرش آن‌ها خودداری می‌کنند. در نتیجه، وضعیت بسیار نامناسبی هم برای مردم و هم برای این حیوانات به وجود آمده است. از نظر اخلاقی، حقوق این حیوانات نادیده گرفته می‌شود و حیوانی که مدتی در اسارت و محیط خانه نگهداری شده، ناگهان در خیابان، پارک، جنگل یا دیگر محیط‌های طبیعی رها می‌شود.
این حیوانات پس از رها شدن ممکن است نتوانند غذا یا سرپناه مناسبی پیدا کنند و تلف شوند. از سوی دیگر، ممکن است وارد جنگل‌ها و زیستگاه‌های طبیعی کشور شوند و به‌دلیل غیربومی و مهاجم‌بودن، برای محیط‌زیست و گونه‌های بومی مشکلاتی ایجاد کنند. بنابراین رها کردن این حیوانات نه‌تنها راه‌حل مناسبی نیست، بلکه می‌تواند مسئله را پیچیده‌تر کند و پیامدهای بیشتری به دنبال داشته باشد.

قانون درباره خرید و فروش و نگهداری حیوانات وحشی، بومی و غیربومی چه می‌گوید؟

ما در این زمینه با خلأ قانونی روبه‌رو نیستیم. براساس ماده ۳۱ آیین‌نامه اجرایی قانون شکار و صید، خرید و فروش، عرضه، نگهداری، حمل و جابه‌جایی جانوران وحشی زنده یا کشته و اجزای آن‌ها بدون دریافت پروانه از سازمان حفاظت محیط‌زیست ممنوع است؛ مگر در مواردی که شورای‌عالی حفاظت محیط‌زیست آن را مجاز اعلام کرده باشد. بنابراین افراد نمی‌توانند صرفاً به این دلیل که حیوانی را خریداری کرده‌اند یا در خانه نگه می‌دارند، خود را مالک قانونی آن بدانند. علاوه بر جریمه یا مجازاتی که دادگاه برای فرد متخلف در نظر می‌گیرد، برای گونه‌های مختلف حیات‌وحش مبلغ جداگانه‌ای نیز به‌عنوان ضرر و زیان وارده به محیط‌زیست تعیین شده است. براساس بند «چ» ماده ۳ قانون شکار و صید، تعیین بهای جانوران وحشی از نظر مطالبه ضرر و زیان برعهده شورای‌عالی حفاظت محیط‌زیست است. ماده ۱۸ همین قانون نیز سازمان حفاظت محیط‌زیست را در این پرونده‌ها شاکی یا مدعی خصوصی می‌داند؛ بنابراین سازمان می‌تواند ضرر و زیان وارد شده به حیات‌وحش را نیز از متخلف مطالبه کند.

سازمان محیط زیست برای مقابله با فروش گسترده آن‌ها در فضای مجازی اقدامی انجام داده است؟

بله، در حال حاضر جلسات کمیته مقابله با قاچاق گونه‌های حیات‌وحش در بازه‌های زمانی مشخص و چند نوبت در طول سال، با حضور تمامی اعضا و به ریاست معاون محیط‌زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان برگزار می‌شود. نمایندگان دستگاه‌های نظامی، انتظامی و قضایی و تمام نهادهایی که در زمینه مقابله با قاچاق گونه‌های جانوری وظیفه و مسئولیت دارند، در این جلسات حضور پیدا می‌کنند. نیروی انتظامی، سازمان دامپزشکی، سازمان حفاظت محیط‌زیست و دیگر دستگاه‌های مرتبط، هر یک در این زمینه مسئولیت‌هایی برعهده دارند.
در جلسات این کمیته، وضعیت قاچاق گونه‌های حیات‌وحش بررسی می‌شود و دستگاه‌های عضو درباره راه‌های مقابله با آن تصمیم‌گیری می‌کنند. همچنین میان نهادهای مسئول تقسیم‌کار صورت گرفته و وظیفه هریک از دستگاه‌ها مشخص شده است تا با هماهنگی و همکاری یکدیگر، با این پدیده شوم مقابله کنند.

در پایان، اگر نکته‌ای باقی مانده یا توصیه‌ای به افرادی دارید که قصد خرید و نگهداری حیوانات وحشی و غیربومی را دارند، بفرمایید.

من اطمینان دارم مردم ما افرادی آگاه، فهیم و طبیعت‌دوست هستند. شاید بسیاری از افرادی که از نگهداری چنین حیواناتی استقبال می‌کنند و آن‌ها را به خانه می‌آورند، این کار را از روی علاقه به طبیعت و حیوانات انجام دهند؛ بااین‌حال، علاقه به طبیعت باید با شناخت، آگاهی و مسئولیت‌پذیری همراه باشد، زیرا نگهداری از یک حیوان وحشی در خانه، لزوماً به معنای حمایت از آن نیست. خواهش من از مردم این است با دیدی باز به این موضوع نگاه کنند و پیش از خرید هر حیوان، درباره گونه، نیازهای رفتاری، شرایط نگهداری، خطرهای احتمالی و قوانین مربوط به آن مطالعه و تحقیق کنند. مردم نباید به تبلیغات افراد سودجویی اعتماد کنند که گونه‌های وحشی را با عنوان «پت» یا حیوان خانگی وارد بازار می‌کنند و می‌فروشند. بسیاری از این حیوانات قابلیت اهلی‌شدن و زندگی در محیط خانه را ندارند و خرید آن‌ها هم برای صاحب حیوان، هم برای خود حیوان و هم برای طبیعت مشکلات جدی را به وجود می‌آورد.