در بازدیدی که اخیرا خبرنگاران از جنگلهای سوزنیبرگ منطقه هفت دغنان رضوانشهر و طرحهای زراعت چوب در شهرستان تالش، استان گیلان داشتند، کامران پورمقدم، معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، از اجرای «طرح جنگلداری نوین» در ۲۸ حوضه آبخیز جنگلهای هیرکانی و همچنین توسعه زراعت چوب در سطح کشور سخن گفت. این گزارش به بررسی ابعاد این طرحها، ضرورت اجرای آنها، چالشها و چشمانداز پیشرو میپردازد.
ضرورت تغییر رویکرد؛ از بهرهبرداری چوبمحور به سلامت اکوسیستم
جنگلهای هیرکانی که قدمتی چندین میلیون ساله دارند، طی دهههای گذشته تحت مدیریتی عمدتاً مبتنی بر برداشت چوب قرار داشتند. از حدود سال ۱۳۳۸، مدیریت علمی جنگلها با عنوان «طرحهای جنگلداری» شروع شد و مبنای آنها، صرفا بهرهبرداری و تولید چوب بود. این رویکرد، علاوه بر کاهش کمیت و کیفیت درختان، به از بین رفتن تنوع زیستی، تخریب خاک و تضعیف کارکردهای طبیعی جنگل دامن زد. با اجرای طرح تنفس جنگل و سپس ممنوعیت بهرهبرداری چوبی از جنگلهای طبیعی در قوانین برنامه ششم و هفتم توسعه، ضرورت تغییر نگرش و تدوین طرحهای نوین بیش از پیش احساس شد. بر این اساس، در قالب طرحهای نوین جنگلداری، دیگر به جنگلهای کشور به دید «انبار چوب» نگاه نخواهد شد و «سلامت این اکوسیستم» در اولویت برنامهها قرار میگیرد. معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی تأکید کرد: در جنگلداری نوین، برخلاف گذشته، ارزیابی موفقیت طرحها نه بر اساس میزان چوب تولیدشده، بلکه بر مبنای بهبود و حفظ سلامت حوضه آبخیز، وضعیت آفات و بیماریها، شادابی و تنوع درختان بومی، وضعیت حیاتوحش، خاک و دیگر شاخصهای اکولوژیک سنجیده خواهد شد.
مبنای انتخاب ۲۸ حوضه آبخیز برای اجرای طرح جنگلداری نوین
یکی از پرسشهای اساسی در مورد اجرای طرح جدید، معیارهای انتخاب مناطق پایلوت است. کامران پورمقدم در پاسخ به خبرنگاران، مهمترین معیارهای انتخاب ۲۸ حوضه آبخیز شمال کشور را شامل سه عامل کلیدی برشمرد: اولویتهای احیایی و حفاظتی، ضرورت اقدام فوری برای صیانت از عرصههای جنگلی، و ظرفیتهای پیشبینیشده در تبصرههای یک و دو ماده ۳۶ قانون برنامه هفتم پیشرفت. به گفته وی، مناطقی که با معضلاتی چون قاچاق چوب، قطع درختان، تغییر کاربری غیرمجاز، تجاوز و تصرف عرصههای منابع طبیعی مواجه هستند، در اولویت نخست این طرح قرار گرفتهاند. این انتخاب هوشمندانه نشان میدهد که سازمان منابع طبیعی قصد دارد با تمرکز بر نقاط بحرانی، گامهای مؤثرتری در جهت حفاظت و احیای جنگلها بردارد. وسعت هر یک از این حوزههای آبخیز حدود ۲۵ تا ۳۰ هزار هکتار تخمین زده شده و مدیریت آنها به صورت جامع و با در نظر گرفتن تمامی ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی انجام خواهد شد.
تاکید بر عدم بهرهبرداری چوبی در جنگلداری نوین
یکی از دغدغههای اصلی افکار عمومی و فعالان محیط زیست، احتمال پنهان شدن رویکرد چوبمحوری در لفافه طرحهای نوین است. معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی به صراحت این نگرانی را رد کرد و گفت: «طرح جنگلداری نوین هیچ رویکردی برای بهرهبرداری چوبی از جنگلهای طبیعی ندارد و در ماده ۳۶ قانون برنامه هفتم پیشرفت، بهرهبرداری چوبی از جنگلهای طبیعی ممنوع اعلام شده است.» وی افزود: ممکن است در برخی بخشهای این طرحها، بر اساس ضرورتهای علمی و فنی، قطع تعدادی از درختان آفتزده یا اجرای عملیات پرورشی ضرورت داشته باشد، اما چنین اقداماتی هرگز با هدف تولید چوب انجام نمیشود و مبنای مدیریت نیز تولید چوب نخواهد بود. پورمقدم تأکید کرد که درختان زیستگاهی، درختان خشک سرپا و بخش عمده درختان شکسته و افتاده در جنگل باقی میمانند و تنها در موارد محدود و با نظر کارشناسی، بخشی از درختان افتاده که میتوانند زمینهساز گسترش آفات یا اختلال در مدیریت حریق شوند، مدیریت خواهند شد. همچنین بر خلاف طرحهای پیشین، در جنگلداری نوین هیچگونه جادهسازی برای چوبکشی یا بهرهبرداری پیشبینی نشده است و تمامی اقدامات با ساختار نظارتی ویژه و رویکردی کاملاً حفاظتی انجام خواهد شد.
آمایش سرزمین، پیشنیاز اجرای طرحهای نوین
کارشناسان و مسئولان بر این باورند که هرگونه اقدام مدیریتی در عرصههای طبیعی، بدون شناخت دقیق از توانمندیها و محدودیتهای سرزمین، محکوم به شکست است. به همین دلیل، معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی از انجام مطالعات پتانسیلیابی و آمایش سرزمینی در جنگلهای هیرکانی به عنوان گام نخست و اساسی پس از توقف بهرهبرداری چوبی یاد کرد. این مطالعات در سطح وسیعی بالغ بر ۱۰۴ حوزه و در حدود ۲ میلیون و ۹۰۰ هزار هکتار انجام شده و طی آن، تمام کاربریها و ظرفیتهای موجود در جنگلهای هیرکانی مورد بررسی دقیق قرار گرفته است. نتایج این پژوهشهای میدانی و نقشههای تهیهشده، اکنون به عنوان مبنای سرزمینی برای تهیه و اجرای طرحهای جنگلداری نوین در ۲۸ حوضه آبخیز مورد استفاده قرار گرفته است. همچنین پورمقدم درباره بهرهگیری از ظرفیتهای غیرچوبی جنگلها نظیر گردشگری طبیعی (تفرج) و توسعه محصولات فرعی مانند قارچ، برگ درختان و سایر محصولات غیرچوبی که میتوانند بدون آسیب به جنگل، بخشی از کارکردهای اقتصادی را تأمین کنند، سخن گفت و تأکید کرد که این فعالیتها نیز در چارچوب طرحهای نوین دیده شدهاند و بهگونهای اجرا خواهند شد که آسیبی برای جنگلها در پی نداشته باشند.
عمده چالشهای پیشروی طرح جنگلداری نوین
در ادامه این بازدید، خبرنگار ما با اشاره به تجربههای ناموفق طرحهای پیشین جنگلداری و حساسیت بالای اکوسیستم هیرکانی، از معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی پرسید«با توجه به شرایط شکننده جنگلهای هیرکانی و نگاه سنتی موجود در جامعه، مهمترین چالشهایی که میتواند اجرای این طرح نوین را با مخاطره مواجه کند، چیست و سازمان برای مواجهه با آنها چه برنامهای دارد؟»کامران پورمقدم در پاسخ به این پرسش، چالشهای اصلی را در سه سطح اجتماعی، اقتصادی و اقلیمی دستهبندی کرد و گفت: «نخستین و مهمترین چالش، مسائل اجتماعی و ذهنی است. متأسفانه هنوز بسیاری از مردم و حتی برخی از مجریان محلی، ذهنیتی از طرحهای جنگلداری دارند که مبتنی بر بهرهبرداری چوبی است. تغییر این نگاه نیازمند اطلاعرسانی گسترده، شفافسازی و تبیین دقیق رویکرد جدید است؛ چراکه اگر جامعه محلی و افکار عمومی درک درستی از اهداف حفاظتی و احیایی این طرح نداشته باشند، همکاری لازم صورت نخواهد گرفت.»
وی دومین چالش را نوسانات اقتصادی و افزایش قیمت نهادهها دانست و افزود: «تغییرات قیمت در مواردی مانند حصارکشی، نهالکاری و دستمزد کارگری میتواند بهطور مستقیم بر هزینههای اجرایی طرح تأثیر بگذارد و روند کار را با اختلال مواجه کند. برای مدیریت این چالش، باید تأمین اعتبار پایدار و حمایتهای مالی مناسب در نظر گرفته شود.»
پورمقدم سومین و جدیترین چالش را تغییرات اقلیمی معرفی کرد و تصریح کرد: «کاهش بارشها، افزایش دما و بهدنبال آن طغیان آفات و بیماریها، بهشدت اکوسیستمهای جنگلی را تحت تأثیر قرار داده است. اکنون در سراسر جنگلهای هیرکانی شاهد طغیان برخی آفات نظیر کرم ابریشم باف ناجور در استان گیلان هستیم که محدودههای وسیعی را درگیر کرده است. این پدیدهها، حریقهای جنگلی و تنشهای آبی، از پیامدهای مستقیم تغییر اقلیم هستند و مدیریت آنها نیازمند برنامهریزی تطبیقی و بلندمدت است.»
نظارت دقیق؛ راهکاری برای جلوگیری از انحراف در طرحهای نوین
با توجه به شرایط شکننده و آسیبپذیر جنگلهای هیرکانی، موضوع نظارت بر عملکرد مجریان، بهویژه بخش خصوصی که نقش کلیدی در اجرای طرحهای جنگلداری نوین ایفا میکند، از اهمیت دوچندانی برخوردار است. مسئولان سازمان منابع طبیعی صراحتاً اذعان می کنند که جنگلهای کشور به مرحلهای رسیدهاند که دیگر تاب آزمون و خطا را ندارند و هرگونه انحراف یا سهلانگاری در اجرای طرحها میتواند خسارتهای جبرانناپذیری را برای این اکوسیستمهای ارزشمند به دنبال داشته باشد.
کامران پورمقدم، معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی، در این باره با تأکید بر عزم جدی این سازمان برای نظارت همهجانبه، گفت: «تمام طرحهای جنگلداری نوین دارای کارشناس ناظر متخصص هستند و عرصههای تحت مدیریت نیز بهصورت مستمر و دورهای مورد پایش و ارزیابی میدانی قرار میگیرند. ساختار نظارتی ما بهگونهای طراحی شده که هیچ فاز اجرایی بدون حضور ناظر و کنترل کارشناسی انجام نشود.»
وی با اشاره به تجربه موفق و مؤثر طرحهای زراعت چوب در کشور، خاطرنشان کرد: «با توجه به نظارتهای دقیق و مستمری که بر طرحهای زراعت چوب اعمال شده، خوشبختانه میزان انحراف و تخلف در این طرحها به عددی نزدیک به صفر رسیده است. این تجربه ارزشمند، نشان میدهد که با ساختار نظارتی منسجم و پویا، امکان مدیریت و پیشگیری از انحرافات وجود دارد و ما انتظار داریم در طرحهای نوین جنگلداری نیز با بهرهگیری از همین الگوی نظارتی ویژه و بهروز، از هرگونه سوءاستفاده یا عملکرد نادرست جلوگیری شود.»
پورمقدم در ادامه بر نقش بیبدیل نهادهای مدنی و مردمی در ارتقای شفافیت تأکید کرد و افزود: «سازمان منابع طبیعی بهطور رسمی اعلام آمادگی کرده است تا از ظرفیت تشکلهای مردمنهاد، فعالان محیطزیست و جوامع محلی برای مشارکت در نظارت بر اجرای طرح یاد شده استفاده کند. این مشارکت نهتنها به افزایش شفافیت و اعتماد عمومی کمک میکند، بلکه میتواند دغدغهها و نگرانیهای موجود در زمینه اجرای طرحهای جنگلداری را نیز بهطور مؤثر مرتفع سازد. »
توسعه زراعت چوب؛ راهکار تأمین نیاز صنایع و حفاظت از جنگلها
در کنار اجرای طرحهای نوین جنگلداری، یکی از استراتژیهای کلیدی سازمان منابع طبیعی برای کاهش فشار بر جنگلهای طبیعی، توسعه زراعت چوب است. پورمقدم در این بازدید خبری از وجود بیش از ۲۰۰ هزار هکتار زراعت چوب در کشور خبر داد که حدود ۷۰ درصد آن در اراضی اشخاص و ۳۰ درصد در اراضی ملی اجرا میشود. هدف اصلی از توسعه زراعت چوب، تأمین مواد اولیه مورد نیاز صنایع چوبی کشور است.
وی با اشاره به اینکه از سال ۱۳۹۷ بهرهبرداری از چوب جنگلهای طبیعی ممنوع شده، تصریح کرد: در حال حاضر نیاز سالانه صنایع چوب کشور حدود ۱۲ تا ۱۳ میلیون مترمکعب است که در شرایط فعلی تنها ۵ تا ۶ میلیون مترمکعب آن از طریق زراعت چوب و منابع دیگر تأمین میشود و با کمبود حدود ۶ تا ۷ میلیون مترمکعبی مواجه هستیم. این کمبود سبب شده تا صنایع چوبی کشور با کمتر از ۴۰ درصد ظرفیت اسمی خود فعالیت کنند. توسعه زراعت چوب میتواند ضمن تأمین ماده اولیه، از قاچاق چوب و فشار بیشتر بر رویشگاههای طبیعی جلوگیری کند.
پورمقدم افزود: در زراعت چوب از گونههای مناسب با اقلیم مانند صنوبر در مناطق معتدل و سردسیر و اکالیپتوس در مناطق گرمسیر استفاده میشود و بیش از ۹۰ درصد چوب تولیدی به صنایع کبریتسازی، تولید MDF، نئوپان، پالتسازی و مبلمانسازی وارد میشود.
زمان اجرای کامل طرح و نقش بخش خصوصی
بر اساس اعلام معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی، پیشبینی میشود که طرحهای نوین جنگلداری از ابتدای مهرماه سال جاری به صورت فراگیر در تمامی ۲۸ حوضه آبخیز شمال کشور اجرایی شود. در گام نخست، بازه زمانی سه تا پنج ساله برای ارزیابی نتایج اولیه در نظر گرفته شده و در گامهای بعدی، دورههای ارزیابی ۱۰ ساله خواهد بود. در این میان، نقش بخش خصوصی و جوامع محلی بسیار پررنگ است. سازمان منابع طبیعی قصد دارد با سپردن امور اجرایی به بخش خصوصی و استفاده از نیروهای بومی، ضمن افزایش کارایی، زمینه اشتغال و درآمدزایی برای جوامع محلی را نیز فراهم آورد. به عنوان نمونه، در یکی از مناطق جنگلی تالش، بخشی از اراضی جنگلی که تا مدتی پیش شرایط نامناسبی داشت، به بخش خصوصی سپرده شده تا با فعالیت در حوزه زراعت چوب به سازمان منابع طبیعی کمک کند و بخشی از درآمد حاصل از آن برای تأمین نیروهای حفاظتی و قرقبان هزینه شود.
احیای مناطق آسیبدیده و جایگزینی گونههای بومی
از دیگر اهداف طرحهای نوین جنگلداری که در این گزارش به آن اشاره شد، احیای مناطق آسیبدیده ناشی از زمینخواری یا کاشت گونههای غیربومی است. برای نمونه، در استان گیلان منطقهای که تا مدتی پیش تحت تصرف زمینخواران قرار داشت، پس گرفته شده و اکنون با کاشت گونههای بومی در حال احیا است. همچنین در منطقه هفت دغنان رضوانشهر که در دهههای گذشته با کاشت درختان سوزنیبرگ (غیربومی) مواجه بود، قرار است با اجرای طرح جنگلداری نوین، این گونههای غیربومی جای خود را به درختان بومی منطقه بدهند. این اقدامات نشان از عزم جدی سازمان منابع طبیعی برای بازگرداندن تعادل طبیعی به جنگلهای هیرکانی دارد.
اظهارات مدیرکل منابع طبیعی استان گیلان
در حاشیه این بازدید، کامیار مرزبانی، مدیرکل اداره منابع طبیعی و آبخیزداری استان گیلان نیز به بیان جزئیاتی از وضعیت زراعت چوب در این استان پرداخت. وی با اعلام اینکه زراعت چوب در سطح ۱۰ هزار هکتار از عرصههای جنگلهای جلگهای گیلان در حال انجام است، گفت: عمده نهالهای کاشته شده از گونه صنوبر و توسکا هستند و اغلب این طرحها توسط مردم بومی و منطقه اجرا میشود.
مرزبانی با اشاره به اینکه در هر هکتار زراعت چوب، بین ۱۵۰ تا ۲۵۰ مترمکعب چوب تولید میشود، جلوگیری از تصرف عرصههای جنگلی، کاهش قاچاق چوب و حفظ عرصههای طبیعی را امهمترین دلایل اجرای این طرحها برشمرد و تأکید کرد که تولید چوب در اولویتهای بعدی این طرحها قرار دارد.
وی در بازدید از طرح زراعت چوب در منطقه حفظآباد شهرستان تالش (به وسعت ۲۴۲ هکتار) اذعان داشت که این طرح از سال ۱۳۹۷ آغاز شده و اکنون در سال هشتم اجرا قرار دارد. یکی از سیاستهای جالب توجه در این طرح، اجازه کشت محصولات جالیزی در پای نهالها در سه سال نخست است که علاوه بر تولید محصول کشاورزی، به آبیاری و کوددهی بهتر نهالها کمک میکند.
مرزبانی در پایان به اشتغالزایی این طرح اشاره کرد و گفت: اجرای طرح زراعت چوب در سطح ۲۴۲ هکتاری حفظآباد، بهطور مستقیم برای ۲۰ نفر و بهطور غیرمستقیم برای بیش از ۱۵۰ نفر شغل ایجاد کرده است.
خلاصه کلام این که طرحهای نوین جنگلداری و توسعه زراعت چوب، دو بال اصلی استراتژی جدید سازمان منابع طبیعی برای مدیریت پایدار جنگلهای کشور محسوب میشوند. تغییر نگرش از نگاه چوبمحوری به سلامت اکوسیستم، انجام آمایش سرزمین، مشارکت بخش خصوصی و جوامع محلی و نظارت دقیق بر عملکردها از جمله نقاط قوت این رویکرد نوین است. با این حال، غلبه بر چالشهای اجتماعی، اقتصادی و اقلیمی نیازمند عزمی راسخ، همکاری بینبخشی و پایش مستمر است. جنگلهای هیرکانی به عنوان میراثی جهانی، شایستگی آن را دارند که با نهایت دقت و مسئولیتپذیری مدیریت شوند تا بتوانند کارکردهای ارزشمند خود را برای نسلهای آینده حفظ کنند. زمان، نشان خواهد داد که آیا این طرحهای نوین میتوانند نسخه نجاتبخش جنگلهای زخمخورده ایران باشند یا خیر، اما آنچه مسلم است، تغییر نگاه و تلاش برای احیا، گامی ضروری و رو به جلو محسوب میشود.
نظر شما