پیامبر اکرم(ص) برای مسلمانان، پیامآور رحمت، اخلاق و مهربانی و محور پیوند دلهایی است که قرنها پس از رحلت ایشان، همچنان حول نام و سیره آن حضرت گرد هم میآیند. میلاد پیامبر اعظم(ص) در فرهنگ اسلامی، یادآور تولد پیامآوری است که رسالتش با دعوت به توحید، برادری و همدلی گره خورده و همین پیوند، در روزهایی که به نام «هفته وحدت» شناخته میشود، جلوهای پررنگتر پیدا میکند. هفته وحدت فرصتی است برای بازخوانی اشتراکاتی که مسلمانان را در کنار یکدیگر قرار میدهد؛ از ایمان به خدای یگانه و قرآن کریم تا محبت به پیامبر رحمت(ص). در چنین نگاهی، هنر نیز میتواند زبان مشترکی برای روایت این پیوند باشد؛ زبانی که گاه در یک تابلو نقاشی، گاه در تاروپود یک قالی و گاه در اشیایی که از گوشه و کنار جهان به نشانه ارادت و محبت اهدا شدهاند، خود را نشان میدهد.
در جوار بارگاه منور حضرت علی بن موسیالرضا(ع)، موزهها و گنجینههای آستان قدس رضوی بخشی از همین روایت تاریخی و فرهنگی را در خود جای دادهاند؛ مجموعههایی که آثار هنری، تاریخی و نفایس اهدایی را در کنار یکدیگر حفظ و امکان مشاهده بخشی از میراث مادی و معنوی مسلمانان را برای زائران و علاقهمندان فراهم کردهاند. در میان این مجموعهها، گنجینههای قرآن و نفایس، هنرهای تجسمی و هدایای رهبر شهید، هر کدام بخشی از این روایت را بازگو میکنند. در میان آثار مرتبط با پیامبر اسلام(ص) و فرهنگ اسلامی، میتوان دو اثر متفاوت اما همراستا را روایت کرد؛ یکی تصویری از مسجدالنبی(ص) در مدینه و دیگری قالیچهای ترکمن که در سالهای گذشته به رهبر شهید اهدا شده و امروز در مجموعه موزههای آستان قدس رضوی نگهداری میشود.
مسجدالنبی(ص) در قاب آبرنگ
در میان آثار هنری، گاهی یک تصویر میتواند مخاطب را از فاصلهای دور به مکانی مقدس ببرد. تابلو نقاشی «مسجدالنبی» اثر رسول شفقتی، چنین حالوهوایی دارد؛ اثری که منظرهای از مسجدالنبی(ص) را به تصویر کشیده و در پسزمینه آن، گنبد سبزرنگ حرم رسولالله(ص) دیده میشود. این اثر با ابعاد ۵۱ در ۳۴ سانتیمتر، روی مقوای بدون اسید و با تکنیک آبرنگ خلق شده و در سبک رئالیسم قرار میگیرد. در فضای تابلو، رفتوآمد مردم در اطراف مسجدالنبی(ص) نیز به تصویر کشیده شده تا اثر تنها یک نمای معماری نباشد و تصویری زنده از حضور زائران پیرامون حرم پیامبر رحمت(ص) ارائه دهد.
در پایین تابلو نیز امضای هنرمند و تاریخ خلق اثر دیده میشود: «رسول شفقتی ۱۳۷۸». همین جزئیات، اثر را به سندی هنری از ارادت به یکی از مقدسترین مکانهای جهان اسلام تبدیل کرده است؛ تصویری که در آن، گنبد سبز مدینه در پس زمینه، نشانی از محوریت شخصیت پیامبر(ص) در حافظه و عاطفه مسلمانان است.
قالیچهای که از خراسان شمالی تا موزه رضوی آمده است
در کنار این تابلو نقاشی، قالیچه ترکمن دو رو، روایت دیگری از پیوند هنر و ارادت را پیش روی مخاطب میگذارد؛ اثری که این بار نه با قلممو و رنگ، بلکه با تار و پود و نقشهای برخاسته از فرهنگ ترکمن شکل گرفته است. این قالیچه در شهرستان راز و جرگلانِ خراسانشمالی بافته شده و ۷۰ در ۱۱۱ سانتیمتر ابعاد دارد. تار و پود آن از ابریشم و پرزهای آن از پشم و ابریشم است. قالیچه با رجشمار ۴۰ گره، به شیوه لولبافت و با گره متقارن یا ترکیِ دوپود بافته شده است. در نقشهای این اثر، ترکیبی از عناصر هندسی و انتزاعی گیاهی در کنار نقش پرندگان، شیر، شتر و درخت انار دیده میشود؛ نقوشی که با ذهن و هنر بافندگان ترکمن شکل گرفته و بخشی از زبان تصویری و هویت هنری این منطقه را در خود جای داده است. استفاده از رنگهای طبیعی و شیمیایی، گلیمبافت در چهار طرف و شیرازه متصل نیز از دیگر ویژگیهای این قالیچه نفیس است.
اما اهمیت این اثر تنها به ویژگیهای هنری و فنی آن محدود نمیشود. این قالیچه در مهرماه ۱۳۹۱، توسط آخوند کمالی به نمایندگی از علمای اهل سنت و مردم ترکمن راز و جرگلان به محضر رهبر شهید انقلاب اهدا شد؛ هدیهای که در کنار ارزش هنری، حامل معنایی از ارادت، همدلی و پیوند میان مردم اهل سنت منطقه و رهبر شهید بود. امروز این اثر در کنار دیگر نفایس، در مجموعه گنجینههای موزه آستان قدس رضوی نگهداری میشود؛ مجموعهای که آثار اهدایی به رهبر شهید و سپس تقدیمشده به آستان قدس رضوی را نیز در خود جای داده است. گنجینه هدایای رهبر شهید، دربرگیرنده آثار هنری و اشیایی است که از سوی شخصیتهای ایرانی و خارجی، هنرمندان و ارادتمندان به ایشان اهدا و بخشی از آن بعدها به موزه آستان قدس رضوی سپرده شده است.
وقتی یک هدیه، روایتگر وحدت میشود
قرار گرفتن این قالیچه در مجموعه هدایای رهبر شهید، به آن معنایی فراتر از یک اثر هنری میدهد. اثری که از منطقهای با جمعیت ترکمن و اهل سنت به نشانه ارادت اهدا شده، امروز در یک گنجینه فرهنگی در جوار حرم مطهر امام رضا(ع) قرار گرفته است؛ مسیری که خود میتواند روایتی از همدلی و پیوند میان بخشهای مختلف جامعه اسلامی باشد. تأکید بر وحدت مسلمانان از موضوعاتی است که رهبر شهید در سالهای مختلف بارها بر آن تأکید کرده بودند. ایشان در دیدار میهمانان کنفرانس وحدت اسلامی در ۲۴ مهر ۱۳۶۸، پیامبر اکرم(ص) را «بزرگترین مایه وحدت» در همه ادوار اسلامی دانستند و بر نقش شخصیت و سیره آن حضرت در نزدیک شدن دلهای مسلمانان تأکید کردند. ایشان همچنین در بیانی در ۲۶ فروردین ۱۳۶۹ تصریح کردند: «شعار وحدت مسلمین را یک مسئله استراتژیک میدانم». ایشان در ادامه توضیح دادند این موضوع صرفاً یک مصلحت مقطعی نیست و مسلمانان باید اختلافات مذهبی و طایفهای را که به تفرقه میان آنان میانجامد، کاهش دهند.
این نگاه، سالها بعد نیز در بیانات ایشان ادامه یافت. در دیدار جمعی از علما، ائمه جمعه و مدیران مدارس علمیه اهل سنت در ۲۸ شهریور ۱۴۰۳ و همزمان با هفته وحدت و ایام میلاد پیامبر اعظم(ص)، بر این نکته تأکید شد که «وحدت اسلامی» از منظر اسلام، یک اصل قرآنی است، نه یک تاکتیک. از این منظر، شاید بتوان تماشای آثاری چون تابلو مسجدالنبی(ص) و قالیچه ترکمن را تنها به دیدن دو اثر هنری محدود نکرد. یکی، تصویر حرم پیامبر رحمت(ص) را از نگاه یک هنرمند ایرانی روایت میکند و دیگری، بافته دست هنرمندان ترکمن خراسان شمالی است که از سوی علمای اهل سنت و مردم منطقه به رهبر شهید اهدا شده است. دو اثر با دو زبان هنری متفاوت، اما با یک مضمون مشترک؛ محبت به پیامبر(ص)، ارادت به اسلام و یادآوری این حقیقت که هنر میتواند زبان مشترک دلهای مسلمانان باشد.
در موزههای آستان قدس رضوی، این آثار هر کدام بخشی از یک روایت بزرگترند؛ روایتی از ایمان، فرهنگ، هنر، ارادت و همدلی که از نسلهای گذشته به امروز رسیده و میتواند در روزهای هفته وحدت، بار دیگر پیش چشم زائران و بازدیدکنندگان قرار گیرد.
نظر شما