نشست علمی «جهاد ابتدایی در سیره و سنت نبوی»، در تالار شیخ طوسی (ره) بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی برگزار شد.

این نشست دومین برنامه از سلسله نشست‌های علمی بنیاد به مناسبت هزار و پانصدمین سال ولادت پیامبر اعظم (ص) با محور «جلوه‌ای از مقام نبوی در آیینه آثار» بود که با دبیری علمی حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر مهدی مردانی گلستانی برگزار شد.

در این نشست، حجت‌الاسلام محمد مروارید، پژوهشگر حوزه علمیه خراسان و مؤلف کتاب «جهاد ابتدایی در سنت و سیره نبوی»، به تبیین دیدگاه مطرح‌شده در این اثر پرداخت و حجت‌الاسلام والمسلمین مجتبی الهی خراسانی، عضو هیئت علمی مرکز تخصصی آخوند خراسانی، نیز مبانی و مستندات تاریخی و فقهی مسئله جهاد ابتدایی را نقد و بررسی کرد.

نزدیک به ۴۰ اثر پژوهشی بنیاد درباره پیامبر اکرم (ص)

در ابتدای این نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر مهدی مردانی گلستانی با اشاره به سابقه فعالیت‌های بنیاد پژوهش‌های اسلامی در حوزه مطالعات نبوی گفت: پژوهش درباره شخصیت، سیره و معارف پیامبر اکرم (ص) در بنیاد استمرار داشته و در این مدت نزدیک به ۴۰ اثر پژوهشی در این حوزه منتشر شده است.

وی افزود: آثار منتشرشده در سال‌هایی که به نام مبارک پیامبر اعظم (ص) نام‌گذاری شده بود، از تنوع و کمیت بیشتری برخوردار است، اما در سال‌های اخیر تلاش شده است آثاری با رویکرد پژوهشی عمیق‌تر و ناظر به مسائل و پرسش‌های جامعه تولید شود که کتاب «جهاد ابتدایی در سنت و سیره نبوی» از جمله این آثار است.

اختلاف درباره جهاد ابتدایی از کجا آغاز می‌شود؟

محمد مروارید در ادامه با بیان اینکه تحقیق انجام‌شده دو سطح از پرسش را دنبال می‌کند، اظهار کرد: نخستین پرسش این است که آیا اساساً جهاد ابتدایی در سیره رسول خدا (ص) و در دوران حکومت نبوی وجود داشته است یا خیر. در میان متقدمان، اصل وجود جهاد ابتدایی دیدگاهی مشهور بوده، اما در میان برخی معاصران این موضوع مورد انکار قرار گرفته است.

وی منشأ این اختلاف را در سه حوزه دانست و گفت: تعریف متفاوت از جهاد ابتدایی، اختلاف درباره صحت و اعتبار برخی گزارش‌های تاریخی و تفاوت در تحلیل شرایط و زمینه وقوع جنگ‌های دوران پیامبر اکرم (ص)، سه منشأ اصلی شکل‌گیری دیدگاه‌های متفاوت در این زمینه است.

مروارید توضیح داد: گاهی جهاد ابتدایی با «جهاد دعوت» یکسان در نظر گرفته می‌شود؛ یعنی جنگی که هدف آن مسلمان‌کردن افراد باشد. هنگامی که جهاد ابتدایی با چنین تعریفی فهم شود، طبیعی است که برخی با مراجعه به سیره پیامبر (ص) اصل آن را انکار کنند، در حالی که تعریف اصطلاحی جهاد ابتدایی الزاماً چنین معنایی ندارد.

سه نظریه درباره فلسفه جهاد ابتدایی

این پژوهشگر حوزه علمیه خراسان با اشاره به سه نظریه درباره فلسفه جهاد ابتدایی گفت: براساس نظریه نخست، هدف جهاد ابتدایی دینی و ایدئولوژیک و مقصود از آن گسترش دین و مسلمان‌کردن افراد است. در این نگاه، مخاطب جنگ بیش از آن‌که یک نظام سیاسی باشد، افراد جامعه‌اند.

وی ادامه داد: نظریه دوم، جهاد ابتدایی را دارای هدفی سیاسی می‌داند؛ به این معنا که جنگ برای تغییر یک نظام سیاسی و گسترش جغرافیای حاکمیت اسلامی صورت می‌گیرد و پس از تشکیل حکومت اسلامی، دعوت و تبلیغ دین در آن جامعه دنبال می‌شود.

مروارید نظریه سوم را نزدیک‌تر به نتیجه تحقیق دانست و افزود: براساس این دیدگاه، فلسفه جهاد ابتدایی از حیث هدف، تفاوت بنیادی با جهاد دفاعی ندارد و مسئله اصلی در هر دو، «امنیت» است. تفاوت اینجاست که در جهاد دفاعی ناامنی بالفعل شکل گرفته، اما در جهاد ابتدایی با یک تهدید یا خطر امنیتی مواجه هستیم که ممکن است اقدام برای رفع آن پیش از وقوع حمله صورت گیرد.

جنگ، پیشران گسترش ایمان نیست

مؤلف کتاب «جهاد ابتدایی در سنت و سیره نبوی» تأکید کرد: نتیجه این تحقیق آن نیست که حکومت اسلامی به دنبال گسترش اندیشه توحیدی، ایمان یا قلمرو خود نباشد؛ بلکه مسئله بر سر ابزار تحقق این اهداف است. جنگ، موتور محرک و پیشران گسترش ایمان و ترویج دین نیست.

وی افزود: گسترش ایمان از مسیر اندیشه، تربیت و انگیزه‌های انسانی اتفاق می‌افتد و نقش جنگ در جایی معنا پیدا می‌کند که مانعی سخت در برابر حرکت آزاد اندیشه، دعوت و گفت‌وگو ایجاد شده باشد. در چنین شرایطی، اقدام نظامی می‌تواند معطوف به برداشتن مانع باشد، نه تحمیل عقیده بر انسان‌ها.

مروارید با اشاره به تجربه صلح حدیبیه اظهار کرد: هنگامی که فضای جنگ کنار رفت، زمینه گفت‌وگو و شنیده‌شدن پیام اسلام به شکل گسترده‌تری فراهم شد. این تجربه نشانمی‌دهد گسترش اسلام الزاماً محصول قدرت نظامی نبود و در فضایی که مانع برخورد آزاد اندیشه‌ها برطرف می‌شد، دعوت دینی می‌توانست اثر خود را آشکار کند.

وی خاطرنشان کرد: در سیره پیامبر اکرم (ص)، دعوت و تبلیغ نیز رویکردی فعال و تهاجمی به معنای فرهنگی و فکری داشت؛ یعنی پیامبر (ص) برای اعزام مبلغ و دعوت به اسلام منتظر ایجاد امنیت صددرصدی نمی‌ماندند. حتی در فضای ناامن نیز دعوت ادامه داشت و اگر گروهی مانع این حرکت می‌شد یا مبلغان را مورد تعرض قرار می‌داد، مسئله امنیت و در مواردی اقدام نظامی مطرح می‌شد.

سیره نبوی باید دوباره و با دقت تاریخی خوانده شود

در بخش دوم نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین مجتبی الهی خراسانی، با تأکید بر ضرورت بازخوانی پیشینه تاریخی مسئله جهاد گفت: در بحث جهاد باید میان «جهاد دفاعی»، «جهاد ابتدایی» و «جهاد دعوت» تفکیک کرد و نباید هر اقدام نظامی آغازشده از سوی مسلمانان را الزاماً جهاد دعوت دانست.

وی در عین حال، درباره بخشی از میراث تاریخی و فقهی شکل‌گرفته در این زمینه اظهار تردید کرد و افزود: لازم است بررسی شود مفاهیم و استدلال‌های مربوط به جهاد و فتوحات در چه دوره‌ای وارد ادبیات فقهی، حدیثی، تفسیری و تاریخی شده و تا چه اندازه تحت تأثیر اقتضائات سیاسی دوره‌های بعد از عصر نبوی قرار گرفته است.

الهی خراسانی تصریح کرد: صرف فراوانی یک گزارش در منابع تاریخی نمی‌تواند جای بررسی سند، زمینه تاریخی و میزان اعتبار آن را بگیرد. در بازخوانی سیره، باید از بازسازی یک داستان کامل براساس مجموعه‌ای از گزارش‌های ناقص، متأخر یا محل مناقشه پرهیز کرد.

آیا همه جنگ‌های مشهور، جهاد ابتدایی بوده‌اند؟

عضو هیئت علمی مرکز تخصصی آخوند خراسانی، با اشاره به برخی رخدادهای مشهور صدر اسلام گفت: بخشی از وقایعی که به‌عنوان نمونه جهاد ابتدایی معرفی شده‌اند، با بازخوانی زمینه‌های تاریخی ممکن است ماهیتی کاملاً متفاوت پیدا کنند.

وی در توضیح این مسئله به جنگ بدر اشاره کرد و گفت: در این واقعه، مسئله اموال مهاجرانی که از مکه خارج شده و دارایی‌هایشان در اختیار قریش قرار گرفته بود، بخشی از زمینه واقعه است و سپس با حرکت نظامی قریش، شرایط جدیدی شکل گرفت. از این منظر نمی‌توان تنها با مشاهده آغاز حرکت مسلمانان، به‌آسانی واقعه را مصداق جهاد ابتدایی دانست.

الهی خراسانی افزود: درباره برخی دیگر از تحرکات نظامی پیامبر اکرم (ص) نیز گزارش‌هایی از ناامن‌سازی مناطق مرزی، غارت، تهدید و شکل‌گیری آمادگی نظامی دشمن وجود دارد که اگر این زمینه‌ها دیده شود، تحلیل ماهیت آن عملیات تغییر خواهد کرد.

قرآن را نمی‌توان صرفاً مانند یک متن حقوقی خواند

وی بخش دیگری از اشکالات موجود در این حوزه را مربوط به شیوه تفسیر آیات دانست و گفت: در فهم آیات قتال باید میان «علت آغاز حکم» و «شرط یا غایت توقف آن» تفاوت گذاشت. این‌که قرآن برای توقف جنگ شرایطی را بیان می‌کند، الزاماً به این معنا نیست که همان شرایط، علت آغاز جنگ نیز بوده‌اند.

الهی خراسانی همچنین نسبت به تعمیم بی‌ضابطه برخی الفاظ قرآن هشدار داد و افزود: کاربرد واژه‌هایی مانند «کافر» را نمی‌توان در همه آیات بدون توجه به سیاق، شرایط و مصداق خارجی یکسان دانست.

در منابع اسلامی با گروه‌های متفاوتی همچون کافر معاهد، محارب و گروه‌های دیگر مواجهیم و نمی‌توان هر حکمی را صرفاً با مشاهده یک عنوان به همه این گروه‌ها سرایت داد.

وی تأکید کرد: قرآن یک متن ادبی و هدایتی است و در آن استعاره، کنایه، تمثیل و شیوه‌های مختلف بیان وجود دارد؛ بنابراین نمی‌توان آن را تنها براساس قواعد تفسیر یک متن حقوقی خواند و از زمینه ادبی و تاریخی آیات چشم پوشید.

در سیره پیامبر (ص)، دعوت با اجبار همراه نیست

الهی خراسانی در جمع‌بندی سخنان خود گفت: آنچه از الگوی تاریخی سیره نبوی به دست می‌آید، بیش از هر چیز دو وضعیت را نشان می‌دهد؛ «دعوت بدون جنگ» و «جنگ بدون آن‌که رد دعوت، علت آغاز جنگ باشد».

وی افزود: پیامبر اکرم (ص) برای حاکمان مختلف نامه و دعوت‌نامه فرستادند، اما پاسخ منفی آنان به دعوت، خودبه‌خود به معنای لشکرکشی نبود. از این رو، اگر مفهومی با عنوان «جهاد دعوت» مطرح می‌شود، هم تعریف و هم ادله اثبات آن نیازمند بازنگری جدی است.

عضو هیئت علمی مرکز تخصصی آخوند خراسانی در پایان تأکید کرد: حتی درباره جهاد ابتدایی نیز نباید بدون بررسی دقیق تاریخی، فقهی و تفسیری حکم کرد و مفهوم «جنگ پیش‌دستانه» را به سادگی بر سیره پیامبر اکرم (ص) منطبق دانست؛ چراکه سیره نبوی بر حرمت اختیار انسان و نفی اجبار مردم در پذیرش ایمان استوار است.