به گزارش قدس به نقل از پایگاه اطلاعرسانی نماینده ولیفقیه در خراسان رضوی، آیتالله سیداحمد علمالهدی امروز در همایش ملی یاوران وقف که بهمناسبت هفته وقف در تالار نور اداره اوقاف برگزار شد، ضمن تشکر از حضور فضلا، مسئولان و واقفین این مراسم اظهار داشت: سازمان اوقاف در موقعیتهای مختلف، در مدیریت اقتصادی و معیشتی مردم نقش فوقالعادهای داشته است و با تولیداتی که با بهرهبرداری از سرمایه وقف و منطبق بر موازین مقدس شرعی انجام گرفته، خوشبختانه آثار و برکات ارزشمندی در این مدت به وجود آمده است.
نماینده ولیفقیه در خراسان رضوی با اشاره به تعاریف متعدد وقف در کتابهای فقهی و نظریات فقها، بیان کرد: در میان تعاریف متعددی که در کتابهای فقهی و نظریات فقها درباره وقف آمده است، یکی از تعاریف برجسته را مرحوم طریحی در کتاب «مجمعالبحرین» بیان کرده است: «الوقف تحبیس الاصل و اطلاق المنفعه».
وی ادامه داد: در این اصطلاح که مرحوم طریحی بهعنوان معنای وقف در کتاب «مجمعالبحرین» مطرح کرده است، با اینکه این معنا، معنای لغوی وقف نیست و وقف در لغت معانی مختلفی دارد، در حقیقت یک اصطلاح فقهی است که فقها در میان تعاریف گوناگون خود، آن را از تعاریف برجسته وقف دانستهاند.
نماینده ولیفقیه در خراسان رضوی افزود: از این تعریف، یعنی «تحبیس الاصل و اطلاق المنفعه»، نکاتی به دست میآید. معمولاً بر اساس این تعریف، وقف و موقوفه به چیزی تعلق میگیرد که قابل انتفاع باشد. البته انتفاع عنوانی عام است و هر نوع بهرهمندی را شامل میشود؛ چه بنایی که محل انتفاع آن سکونت است و این بنا برای مسجد یا حسینیه وقف شود و چه تشکیلات مولدی مانند زمین زراعی، باغ میوهدار یا وسایل دیگری که مولد هستند و منفعت جاری و ساری دارند.
سابقه وقف در فرهنگ ایرانی پیش از اسلام
آیتالله علمالهدی با اشاره به سابقه وقف در ایران، اظهار کرد: مسئله وقف، اگرچه از ابواب فقهی در اسلام است، اما سابقه آن در ایران به پیش از اسلام بازمیگردد.
وی افزود: دلیل این مطلب، روایتی است که وجود مقدس امام صادق(علیهالسلام) بیان فرمودهاند. در روایت ضحاک از امام صادق(علیهالسلام) که مرحوم صدوق در کتاب «عللالشرایع» با سلسله سند معتبر نقل کرده است، آمده که شخصی زمینی داشته و بخشی از آن را ساختمان ساخته و بخش دیگری را به صورت عرصه رها کرده بود و در آن قسمت، انبار گندم ساخته بود. وی از امام صادق(علیهالسلام) درباره وقف این بنا بر مسجد سؤال میکند، حضرت در پاسخ میفرمایند: «إن المجوس وقفوا علی بیت النار»؛ مجوس بر آتشکده وقف میکردند.
وی با اشاره به برداشت مرحوم صدوق از این روایت گفت: مرحوم صدوق از این روایت چنین استفاده کرده است که وقف بر مسجد جایز نیست، زیرا مجوس بر آتشکده وقف میکردند؛ اما فقهای دیگر نظر مرحوم صدوق را رد کردهاند.
آیتالله علمالهدی خاطرنشان کرد: سؤال راوی در مقام پرسش از حکم مسئله است و میپرسد آیا وقف و بنا بر مسجد جایز است یا خیر. اگر واقعاً وقف بر مسجد جایز نبود، پاسخ سؤال که در مقام پرسش از حکم است، باید این میبود که «لا یجوز»، در حالی که حضرت چنین نفرمودند.
وی ادامه داد: در واقع، کلام امام صادق(علیهالسلام) میتواند به این معنا باشد که وقتی مجوس بر آتشکده وقف میکردند، وقف بر مسجد، که دارالعباده واقعی پروردگار است، به طریق اولی شایسته انجام است. بر اساس این تحلیل، نظریه مرحوم صدوق در این مسئله با نوع استفادهای که دیگر فقها از روایت داشتهاند، رد شده و آنان این روایت را بهعنوان بیان اولویت از امام صادق(علیهالسلام) تلقی کردهاند.
نماینده ولیفقیه در خراسان رضوی گفت: همین جمله امام صادق(علیهالسلام) که میفرمایند «إن المجوس وقفوا علی بیت النار» و اینکه آنان بر آتشکده وقف میکردند، نشان میدهد که وقف در فرهنگ ایرانی پیش از اسلام نیز وجود داشته است.
وی افزود: از آن زمان، وقف به این معنا وجود داشته که چیزی را حبس میکردند تا وارد جریان معاملات و تجارت نشود و از منفعت آن برای یک عمل خیر استفاده شود. بنابراین، وقف یک فرهنگ و جریان در فرهنگ ایرانی پیش از اسلام بوده و وجود داشته است و اسلام نیز این مسئله را با احکام خود و سفارشهای عظیمی که ائمه(علیهمالسلام) نسبت به وقف داشتهاند، تأیید کرده است.
وقف؛ عامل انتقال و تداوم فرهنگ
آیتالله علمالهدی با بیان اینکه در فرهنگ وقف سه خاصیت مشاهده میشود، گفت: خاصیت نخست وقف، فرهنگسازی است. هر نسلی که دارای فرهنگی است، در فرهنگ آن نسل نقاط مثبتی از نظر عملی، اخلاقی و روحی وجود دارد که انتقال این نکات مثبت به نسل بعد موجب میشود فرهنگ صحیح و سالم هم تداوم پیدا کند و هم قطعی شود.
وی ادامه داد: تمام آثار مثبتی که در فرهنگ خود داریم، بخش عمدهای از آن از فرهنگ نسلهای گذشته به ما منتقل شده است. بنابراین، اگر در مسئلهای دارای یک اثر مثبت فرهنگی باشیم، تنها چیزی که میتواند این نکته مثبت فرهنگی را به نسل بعد منتقل کند و به آن تداوم ببخشد، مسئله وقف است.
نماینده ولیفقیه در خراسان رضوی وقف را بزرگترین عامل فرهنگساز در هر جامعه دانست و اظهار کرد: وقف نکات مثبت را از نسل قبلی به نسل بعد منتقل میکند. وقتی از نسلهای قبلی، از ۱۰ نسل یا حتی ۲۰ نسل گذشته، موقوفهای به عنوان مدرسه حوزه علمیه داریم که با شرایط، خصوصیات و مطالبی که در وقفنامه آن آمده است، همراه بوده و همه آنها متضمن برکات، خیرات، مقررات، عبادات، علم، فضل و دانش است، این مسئله به وسیله موقوفهای که به عنوان مدرسه علمیه به وجود آمده، از ۲۰ نسل قبل به ما منتقل شده است.
وی افزود: طبیعی است که این مسئله در انتقال فرهنگ و فرهنگسازی امروز ما نقش فوقالعاده سازندهای خواهد داشت. بر همان اساس عبادت و بر همان اساس علم و فضیلت، وقف نقش بسیار سازندهای در جامعه خواهد داشت.
آیتالله علمالهدی تصریح کرد: بنابراین، اثر اولیه وقف، فرهنگسازی است؛ فرهنگ ما را وقف میسازد و هر اندازه بتوانیم اوقاف را در وضعیت بالاتر و بهتری توسعه و ترویج کنیم، بهویژه در خصوص نیت واقف، در خدمات فرهنگی و توسعه فرهنگی روز جامعه، در واقع در این مسیر قدم برداشتهایم.
وی ادامه داد: با این کیفیت، میتوان گفت رسالت اصلی و عمده سازمان و نهاد خیریه و مثبت اوقاف، فرهنگسازی در جامعه ما و توسعه فرهنگ دینی و نقاط مثبت فرهنگی است که به وسیله وقف از نسل گذشته به نسل آینده منتقل شده است.
وقف؛ پشتوانه اقتصادی خیرات و مبرات
نماینده ولیفقیه در خراسان رضوی در ادامه به دومین خاصیت وقف اشاره کرد و گفت: خاصیت دوم وقف، تقویت بنیه اقتصادی خیرات و مبرات در هر جامعه است و بر حسب اقتضائاتی که در تحولات سیاسی روز در جوامع به وجود میآید، جریانهای اجتماعی و فرهنگی همواره در حال تغییر و تحول هستند. در هر نسل و هر زمان، اقتضائات خاصی وجود دارد.
آیتالله علمالهدی ادامه داد: در بستر ۴۷ ساله انقلاب مقدس اسلامی، اگر توجه کنیم، شاهد تحولات عظیمی بودهایم؛ بسیاری از جریانهای مثبت به صورت منفی درآمده و بسیاری از حرکتها و فعالیتهای منفی، نقش ارزشی پیدا کرده و به صورت مثبت درآمدهاند.
وی خاطرنشان کرد: این تحول در مسائل اجتماعی در هر زمانی اتفاق میافتد و گاهی ممکن است این تحولات باعث شود بسیاری از خیرات و مبرات، فعالیتهای مثبت و حرکتهای ارزشی در جامعه منزوی شوند.
نماینده ولیفقیه در خراسان رضوی بیان کرد: در اینجا نقش وقف این است که از انزوای خیرات و مبرات و فعالیتهای مثبت در دل این تحولات و اقتضائات جدید اجتماعی هر مردم و هر نسل جلوگیری کند.
وی گفت: وقف عاملی است که در حقیقت، مبانی مثبت و ارزشی و اخلاقی یک جامعه را که در گذشته وجود داشته، در آینده کاملاً حفظ خواهد کرد و اجازه نمیدهد این مبانی بر اثر تحولات و اقتضائات جدید اجتماعی در جامعه دچار آسیب شوند.
تداوم هویت ملی و فرهنگی؛ دومین کارکرد وقف
آیتالله علمالهدی ادامه داد: اگر وقف وجود نداشت، زندگی ما در هر شرایطی میتوانست بهکلی دگرگون شود. اقتضائات زمان، موقعیتهای خاص، جنگها، درگیریها، تهاجمها، حاکمیتهای مختلف، به قدرت رسیدن اندیشهها و نظریات گوناگون و نفوذ یک اندیشه خاص در جامعه، طبیعی است که میتوانست تمام آثار ملیت و هویت یک جامعه را تحت تأثیر قرار داده و هویت اجتماعی آن را تغییر دهد.
وی افزود: بهویژه در شرایطی که ما با توسعه ارتباطات، با این تحولات بهصورت سریع، متنوع و متعدد مواجه هستیم، این مسئله اهمیت بیشتری پیدا میکند. ارتباطاتی که امروز در دنیا حاکم شده، در درجه نخست مرزهای فرهنگی را از میان میبرد؛ بنابراین، اگر فرهنگی اصیل، عمیق و ریشهدار در دل هویت آن جامعه و ملیت وجود نداشته باشد، این ارتباطات میتواند تمام آن فرهنگ را از بین ببرد و نخستین اثر ارتباطات، برهمزدن مرزهای فرهنگی است.
نماینده ولیفقیه در خراسان رضوی اظهار کرد: امروز در کشورهای شرقی، وقتی مراجعه میکنید، میبینید بخش عمده هویتهای ملی و فرهنگی آنها به وسیله ارتباط با غرب دچار تغییر شده و هویت غربی پیدا کردهاند؛ با اینکه در واقعیت، از نظر هویت ملی خود، در تعارض با فرهنگ غرب بودهاند.
وی ادامه داد: امروز ژاپن را میبینید که با صرفنظر از مسائل فناوری، صنعتی و علمی، در جریان رسوم، آداب و عادات، به هیچ وجه چیزی از هویت ملی گذشته این کشور باقی نمانده و همهچیز با آثار، ارزشها و خصوصیات اجتماعی غرب گره خورده و به شکل همان جامعه غربی درآمده است.
آیتالله علمالهدی خاطرنشان کرد: اثر وقف این است که هویت را حفظ میکند و هویت ملت را کاملاً تأمین میکند. ملیتها در سایه وقف از هرگونه آسیبی که در تحولات و اقتضائات پیش میآید، محفوظ میمانند و این خاصیت دوم وقف است.
وقف؛ ذخیرهای ماندگار برای زندگی ابدی
وی در ادامه با اشاره به سومین خاصیت وقف گفت: خاصیت اصلی و سوم وقف، این است که عالیترین ذخیره برای زندگی ابدی انسان در آن جهان و عرصه ابدی زندگی است.
نماینده ولیفقیه در خراسان رضوی افزود: وقف، مستغلاتی است که در حقیقت برای انسان باقی میماند و حتی پس از مرگ او نیز این مستغلات دارای درآمد است. از تعبیر «تحبیس الاصل و اطلاق المنفعه» به این نتیجه میرسیم که وقتی کسی ملکی یا دستگاه مولدی را حبس و وقف کرد، منفعت آن آزاد و رهاست و این منفعت بهصورت مستمر به او خواهد رسید.
وی ادامه داد: فردی مسجدی ساخته است و در طول یکصد سال گذشته، مردم در آن مسجد نماز خواندهاند، عبادت کردهاند، قرآن خواندهاند و دعا و مناجات داشتهاند. در تمام این عبادات، آن فردی که بانی مسجد بوده است، سهم دارد.
آیتالله علمالهدی با اشاره به مسجد گوهرشاد گفت: خداوند مرحوم گوهرشاد را رحمت کند. مسجد گوهرشاد را ببینید؛ در طول یک سال، یک ماه یا یک هفته، در این مسجد چقدر نماز خوانده میشود، چقدر عبادت صورت میگیرد، چقدر قرآن تلاوت میشود و چقدر دعا و مناجات انجام میگیرد. در تمام اینها، بانی و واقف آن سهم دارد و سالهاست از دنیا رفته، اما سهم او از همه این عبادات در آن دنیا به او میرسد.
وی افزود: این سهم نه به اندازه یک برابر، ۱۰ برابر، ۲۰ برابر یا ۱۰۰ برابر، بلکه به تعبیر قرآن، تا ۷۰۰ برابر است: «یُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِی کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ». مانند دانه گندمی که کاشته میشود و از یک دانه، هفت سنبله میروید و در هر سنبله صد دانه وجود دارد؛ یعنی یک به ۷۰۰.
نماینده ولیفقیه در خراسان رضوی بیان کرد: اگر کسی خانهای داشت و آن را اجاره داده بود، ماهانه مبلغی اجاره دریافت میکرد؛ یا مغازه، باغ یا مزرعهای داشت و از آن درآمدی به دست میآورد، هر مقدار درآمدی که از این مستغلات بهصورت مستقل در راه خیر مصرف شود، منفعت و سهم آن به او میرسد و آن نیز یک به ۷۰۰ است.
وی ادامه داد: هر مقدار از درآمد وقف در احیای خیرات و مبرات، یاری انسانهای گرفتار و دردمند، شفای بیماران، سیر کردن شکم گرسنگان و نگهداری یتیمان اثر داشته باشد، در عین حال هفتصد برابر آن به انسان داده میشود؛ یعنی هر مقدار ارزش داشته باشد، هفتصد برابر آن در آنجا به حساب انسان منظور میشود.
آیتالله علمالهدی وقف را عالیترین ذخیره مستغلاتی برای انسان دانست و گفت: وقف، یک ذخیره مستغلاتی ارزشمند برای انسان در زندگی ابدی است که با وقف، چنین ذخیرهای برای انسان حاصل خواهد شد.
وی با استناد به روایتی از امام صادق(علیهالسلام) اظهار کرد: وجود مقدس امام صادق(علیهالسلام) بر اساس روایتی که عبدالخالق بن عبدربه از آن حضرت نقل میکند، میفرمایند: «خیر ما یخلف الرجل بعده ثلاث»؛ بهترین چیزی که انسان پس از خود باقی میگذارد، سه چیز است.
نماینده ولیفقیه در خراسان رضوی ادامه داد: نخست، «ولد بارّ یستغفر له»؛ فرزند نیکوکاری که پس از انسان باقی بماند و مردم با دیدن او برای پدرش طلب آمرزش کنند و بگویند خدا پدرت را بیامرزد.
وی افزود: دوم، «سنة خیر یقتدی بها»؛ یک روش نیک و سنت خیر که انسان آن را پایهگذاری کند و دیگران از آن پیروی کنند. وقتی یک جریان خیر و یک جریان مقاوم راهاندازی شود، آثار آن همچنان ادامه پیدا میکند.
آیتالله علمالهدی با اشاره به انقلاب اسلامی خاطرنشان کرد: انقلابی را امام ایجاد کرده است و اکنون نزدیک به ۴۰ سال از رحلت امام میگذرد، اما انقلاب امام امروز چندین برابر آن انقلابی است که امام در روز نخست ایجاد کرد. در این انقلاب، تمام خیرات و برکاتی که دنیا مشاهده میکند، همه شکستها و سرکوبهایی که استکبار در برابر انقلاب متحمل میشود، همه جهادهایی که انجام میگیرد، همه شهادتهایی که رخ میدهد و همه نیکوکاریها، خیرات و مبرات و توصیههایی که نسبت به دین انجام میشود، در سایه انقلاب امام است و امام در همه اینها سهم دارد.
وی ادامه داد: «سنة خیر یقتدی به» همین است؛ امروز نیز پس از گذشت بیش از ۴۰ سال میگوییم امام چنین فرمود و ما باید همانگونه عمل کنیم. این دومین چیزی است که برای انسان باقی میماند.
نماینده ولیفقیه در خراسان رضوی افزود: سوم، «و صدقة تجری من بعده» یا صدقهای است که پس از انسان جریان داشته باشد؛ خیرات به مردم برسد، انسان از دنیا رفته باشد، اما خیرات او همچنان به دیگران برسد. امام صادق(علیهالسلام) این صدقه را در کنار فرزند نیکوکار و سنت خیر قرار دادهاند.
وی اظهار کرد: این صدقه که به وسیله وقف انجام میگیرد، به صورت یک خیرات مستقل برای انسان باقی میماند؛ یک ذخیره مستغلاتی برای انسان پس از مرگ است که آثار و نتایج فراوانی دارد.
احیای موقوفات حوزه علمیه، ضرورتی برای تقویت بنیه اقتصادی حوزه
آیتالله علمالهدی با تأکید بر ضرورت توجه بیشتر به وقف گفت: بنابراین، باید توجه داشته باشیم و عزیزان حداکثر استفاده را از این ظرفیت ببرند.
وی افزود: فرض کنید یک تاجر، فردی به او بگوید اگر کالای خود را از اینجا به فلان شهر منتقل کنید، به جای یک تومان، دو تومان سود میکنید. ممکن است این دلال دروغ بگوید یا وقتی کالا به مقصد منتقل شد، بازار تغییر کند و آن قیمت وجود نداشته باشد؛ اما همین احتمال سود بیشتر، ممکن است او را به انتقال کالا ترغیب کند.
نماینده ولیفقیه در خراسان رضوی ادامه داد: حال اگر یک خدای صادق و مصدق، به وسیله دلالی که دروغ نمیگوید و دلالی که وعده الهی را منتقل میکند، به انسان خبر بدهد که یک بده و ۷۰۰ بگیر، آن هم در جایی که دیگر به اندازه سر سوزنی به درآمد این جهانی دسترسی نداری و به هیچچیز دستت نمیرسد، آیا این معامله درست نیست؟
وی با اشاره به وعده قرآن کریم گفت: خداوند به انسان وعده داده است که یک برابر بدهد و در آن جهان ۷۰۰ برابر دریافت کند؛ بنابراین، وقف سومین خاصیت و در حقیقت، ذخیره مستغلاتی انسان برای زندگی ابدی و همیشگی است.
آیتالله علمالهدی با بیان اینکه موقوفات حوزههای علمیه در خراسان فوقالعاده زیاد است، از اداره اوقاف اظهار داشت: امیدواریم این موقوفات احیا شود تا در اختیار روحانیت و حوزههای علمیه قرار گیرد تا از آن استفاده کنند.
نماینده ولیفقیه در خراسان رضوی در پایان گفت: امیدوارم خداوند متعال به همه شما عزیزان توفیق بهرهمندی از این ذخیره مستغلاتی آخرت را عنایت فرماید.
نظر شما