دکتر محمد خاقانی اصفهانی، پژوهشگر همکار بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی و استاد تمام زبان و ادبیات عرب دانشگاه اصفهان، در نشست علمی «نشانهشناسی مفهوم زیارت باتکیهبر زیارت جامعه کبیره» که با دبیری علمی حجتالاسلاموالمسلمین سیدرضا شیرازی، مدیر پژوهشکده زیارت بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، در تالار شیخ طوسی (ره) این بنیاد برگزار شد، به بررسی ظرفیتهای دانش نشانهشناسی برای تحلیل مفهوم زیارت، پرداخت.
وی در این نشست، زیارت را نظامی متشکل از نشانههای زبانی، حرکتی، مکانی، معرفتی و معنوی دانست و تأکید کرد که مطالعه زیارت جامعه کبیره از منظر نشانهشناسی میتواند ابعاد تازهای از ساختار معنایی و معرفتی این متن را آشکار کند.
نشانهها دارای مراتب مختلف دلالت هستند
خاقانی اصفهانی در تبیین مفهوم نشانه، آن را امری «مقول به تشکیک» و دارای مراتب دانست و اظهار داشت: نشانهها از نظر میزان دلالت و قدرت ارجاع به مدلول، در یک سطح قرار ندارند و میتوان برای آنها شدت و ضعف و مراتب متفاوتی در نظر گرفت.
وی افزود: در سادهترین تعریف، نشانه رابطهای میان «دال» و «مدلول» برقرار میکند و مخاطب را از خود به چیزی فراتر از خود ارجاع میدهد. ازاینرو، طبقهبندی نشانهها و تشخیص تفاوت میان انواع آنها، زمینه تحلیل دقیقتر نظامهای نشانهای را فراهم میکند.
این پژوهشگر همکار بنیاد پژوهشهای اسلامی با اشاره به سابقه مباحث مربوط به دلالت در سنت علمی مسلمانان، گفت: در منطق صوری، دلالتها به عقلی، طبعی و وضعی تقسیم میشوند و دلالت وضعی نیز میتواند لفظی یا غیرلفظی باشد؛ مباحثی که بعدها در دانشهایی همچون اصول فقه نیز گسترشیافته است.
وی همچنین عرفان و فلسفه اسلامی را برخوردار از ظرفیتهای قابلتوجه برای مطالعات نشانهشناختی دانست و افزود: مفاهیمی همچون تجلی، ظهور، مراتب وجود و نسبت ظاهر و باطن، قابلیت بررسی از منظر نشانهشناسی را دارند، هرچند عرفای مسلمان لزوماً درصدد تأسیس علم نشانهشناسی به مفهوم امروزی آن نبودهاند.
نشانهشناسی در طول دیگر دانشها قرار میگیرد
خاقانی اصفهانی، نشانهشناسی را دانشی در طول سایر علوم توصیف کرد و گفت: بسیاری از علوم با نظامی از نشانهها سروکار دارند و میتوان موضوعات آنها را از زاویه نشانهشناختی نیز مطالعه کرد.
وی با اشاره به نقش نشانهها در زبان و اندیشه انسان افزود: انسان نهتنها در انتقال مفاهیم، بلکه در فرایند تفکر نیز با نشانهها مواجه است و ذهن از یک نشانه به نشانهای دیگر حرکت میکند؛ ازاینرو نشانهشناسی در حوزههایی از زبانشناسی و نقد ادبی تا مطالعات اجتماعی و فرهنگی کاربرد دارد.
خاقانی اصفهانی در ادامه با اشاره به تقسیمبندی چارلز سندرز پیرس، سه گونه «شمایل»، «نمایه» و «نماد» را از مهمترین انواع نشانه برشمرد و توضیح داد: شمایل بر نوعی شباهت، نمایه بر رابطهای همچون مجاورت، اثرگذاری یا رابطه علّی و نماد بر قرارداد و توافق استوار است.
وی این الگو را دارای ظرفیت تحلیل متون و مناسک دینی دانست و گفت: میتوان انواع نشانههای موجود در اعمال عبادی و متون دینی را نیز بر پایه چنین الگوهایی بررسی کرد.
مناسک عبادی مجموعهای هماهنگ از نشانهها هستند
خاقانی اصفهانی با اشاره به ظرفیت مفاهیم قرآنی برای مطالعات نشانهشناختی، مفاهیمی همچون «اسم»، «عالم» و «آیه» را از جمله کلیدواژههایی دانست که قابلیت تحلیل در نظام نشانهای معارف اسلامی دارند.
وی همچنین اذکار و حرکات نماز از جمله قیاموقعود را نمونههایی از نشانههای موجود در مناسک عبادی معرفی کرد و افزود: مناسک دینی را نباید صرفاً مجموعهای از حرکات و الفاظ منفصل دید؛ این عناصر در ارتباط با یکدیگر نظامی هماهنگ میسازند و در کنار هم به تولید معنا میپردازند.
زیارت فراتر از یک دیدار معمولی است
بخش دیگری از این نشست به تمایز میان «دیدار» و «زیارت» اختصاص یافت. خاقانی اصفهانی در این باره گفت: دیدار میتواند تنها مشاهده یا ملاقات یک فرد باشد، اما زیارت واجد معنایی فراتر از این سطح است؛ زیرا زائر با قصد و نیتی مشخص بهسوی مزور حرکت میکند و میان زائر، مزور و فضای زیارت رابطهای معنادار شکل میگیرد.
وی، تأکید کرد: زیارت را نمیتوان صرفاً رؤیت یا مشاهدهای فیزیکی دانست؛ بلکه این تجربه دارای ابعاد معرفتی، معنوی و نشانهشناختی است و مجموعهای از نشانهها در شکلگیری آن نقش دارند.
زیارت جامعه کبیره دارای ساختاری نشانهای و منسجم است
پژوهشگر همکار بنیاد پژوهشهای اسلامی در ادامه، زیارت جامعه کبیره را متنی برخوردار از یک نظام منسجم نشانهای دانست و گفت: یکی از ویژگیهای مهم این زیارت، خطاب قراردادن اهلبیت (ع) در ساختاری واحد است و کاربرد ساختارهای زبانی و ضمایر جمع نیز میتواند بازتابدهنده وحدت و انسجام در نگاه به جایگاه اهلبیت (ع) باشد.
وی افزود: مفاهیمی همچون ولایت، محبت، ولایت تشریعی و ولایت تکوینی در ساختار معنایی زیارت جامعه کبیره حضور دارند و میتوان این مفاهیم را در ارتباط با نظام کلی نشانههای این زیارت مطالعه کرد.
خاقانی اصفهانی همچنین طبقهبندی نشانههای موجود در زیارت جامعه کبیره بر اساس الگوهایی همچون نماد، نمایه و شمایل را یکی از مسیرهای پژوهشی برای تحلیل دقیقتر این متن برشمرد.
تجربه زیارت از نشانههای لفظی تا احساس حضور امتداد مییابد
وی در تبیین فرایند شکلگیری تجربه زیارت از منظر نشانهشناختی اظهار داشت: میتوان حرکت زائر را از سطح نشانههای نمادین به تجربهای نمایهای و در ادامه به شکلگیری نوعی تصویر ذهنی دنبال کرد.
خاقانی اصفهانی توضیح داد: زائر در مرحله نخست با نشانههای نمادین، الفاظ، مفاهیم و معارف مواجه میشود و با حضور در مکان زیارت، توسل و ارتباط مستقیم با فضای زیارت، این رابطه از سطح صرفاً قراردادی و زبانی فراتر میرود و به تجربه حضور نزدیک میشود.
وی ادامه داد: در مرحلهای دیگر نیز مجموعه این نشانهها و تجربهها میتواند تصویری ذهنی از امام بهعنوان «آینه خداوند» در ذهن زائر شکل دهد.
خاقانی اصفهانی در جمعبندی سخنان خود تأکید کرد: مطالعه زیارت جامعه کبیره از منظر نشانهشناسی میتواند افق تازهای برای فهم ساختار زبانی، معرفتی، آیینی و معنوی آن بگشاید؛ زیرا زیارت صرفاً یک متن یا مجموعهای از اعمال عبادی نیست، بلکه نظامی پیچیده از نشانههاست که در آن زبان، حرکت، مکان، نیت، مفاهیم دینی و تجربه معنوی در کنار یکدیگر معنا تولید میکنند.
نظر شما