ورود نیروهای طالبان به حوزه علمیه خاتم‌النبیین(ص)، بازداشت شماری از طلاب و ادامه تعطیلی بخش‌های آموزشی این مرکز، مطالبات شیعیان افغانستان درباره آزادی مذهبی، جایگاه فقه جعفری و مشارکت در ساختار حکومت را بار دیگر برجسته کرده است.
پرونده حوزه علمیه خاتم‌النبیین(ص) کابل شام ۱۴ شهریور وارد مرحله تازه‌ای شد؛ زمانی که نیروهای طالبان با خودروهای نظامی وارد این مجتمع شدند و از طلاب خواستند صحن حوزه را ترک کنند. طلاب پس از بسته‌شدن مسجد، کتابخانه، مدرسه و دیگر ساختمان‌های این مرکز، نزدیک به دو ماه کلاس‌ها و نمازهای خود را در فضای باز برگزار می‌کردند. تلاش برای تخلیه صحن حوزه با اعتراض طلاب و تجمع شماری از ساکنان کابل همراه شد.
به گزارش شفقنا افغانستان و تلویزیون تمدن، نیروهای طالبان برای متفرق‌کردن تجمع‌کنندگان به زور متوسل شدند و شماری از استادان و طلاب را بازداشت کردند. تلویزیون تمدن، شمار بازداشت‌شدگان را ۲۸ نفر اعلام کرده و گفته است چهار نفر آنان آزاد شده‌اند، اما ۲۴ نفر همچنان در بازداشت به سر می‌برند. مقام‌های طالبان تا زمان تنظیم این گزارش، روایت تفصیلی یا آمار مستقلی درباره بازداشت‌ها و چگونگی برخورد نیروهای خود منتشر نکرده‌اند.

ماجرا از کجا آغاز شد؟

این رویداد در ادامه اختلافی رخ داد که از اوایل تیرماه، با مهر و موم شدن بخش‌های عمده مجتمع خاتم‌النبیین(ص) شدت گرفته بود. هیئت امنای حوزه می‌گوید مسجد، حسینیه، کتابخانه و مدارس دینی ویژه طلاب زن و مرد در میان بخش‌های تعطیل‌شده قرار دارند. بسته‌شدن این ساختمان‌ها در آستانه ماه محرم و مدت کوتاهی پس از توقف فعالیت تلویزیون تمدن، نگرانی شماری از عالمان و نهادهای شیعی را برانگیخت.
طلاب در این مدت بارها خواستار بازگشایی بخش‌های آموزشی و عبادی شدند. آنان در جریان بازدید مولوی دانیار، عضو کمیسیون فنی وزارت عدلیه طالبان، پرسیدند چرا جامعه شیعه نمی‌تواند مراکز آموزشی و مذهبی خود را در اختیار داشته باشد. این مقام طالبان بنا بر گزارش‌ها برای بررسی وضعیت حقوقی ملک و احتمال تخلیه مجتمع به محل رفته بود، اما وزارت عدلیه هنوز زمان مشخصی برای بازگشایی ساختمان‌ها اعلام نکرده است.
ریشه اختلاف به ادعای وزارت عدلیه درباره مالکیت زمین و ارتباط این مجموعه با یک حزب سیاسی بازمی‌گردد. این وزارت گفته است حوزه، دانشگاه خاتم‌النبیین(ص) و تلویزیون تمدن با یک حزب سیاسی ارتباط داشته‌اند و بخشی از زمین مورد استفاده آنان نیز دولتی است. مسئولان این مؤسسات هر دو ادعا را رد می‌کنند و می‌گویند اسناد واگذاری قانونی زمین برای فعالیت‌های عام‌المنفعه را در اختیار دارند.

دفاعیه هیئت امنا: هنوز حکم نهایی صادر نشده بود

هیئت امنای حوزه همچنین تأکید می‌کند پرونده مالکیت در یک دادگاه ویژه در حال بررسی بوده و هنگام مهر و موم ساختمان‌ها حکم نهایی صادر نشده بود. مسئولان مجموعه می‌گویند آماده‌اند اسناد مالکیت، مکاتبات انجام‌شده و مدارک مربوط به روند مذاکرات با وزارت عدلیه را در اختیار مراجع مسئول قرار دهند. در مقابل، طالبان می‌گویند اختلافات مربوط به املاک باید از مسیرهای اداری و قضایی پیگیری شود و مقررات بدون تبعیض اجرا خواهد شد.
پس از ورود نیروهای طالبان به حوزه، تلویزیون تمدن اعلام کرد فعالیت خود را پس از ماه‌ها توقف، از طریق ماهواره و شبکه‌های اجتماعی از سر می‌گیرد. محمدجواد محسنی، رئیس این رسانه اظهار کرده مسئولان تمدن به توصیه عالمان و بزرگان قومی برای فراهم‌شدن زمینه حل مسالمت‌آمیز اختلاف سکوت کرده بودند، اما ادامه فشارها موجب شده برنامه‌های این شبکه دوباره آغاز شود. او همچنین وعده داده اسناد مربوط به مالکیت و گفت‌وگوها با وزارت عدلیه منتشر شود.
شماری از عالمان، استادان دانشگاه و چهره‌های اجتماعی نیز به این رویداد واکنش نشان داده‌اند. آنان حوزه خاتم‌النبیین(ص) را یکی از مهم‌ترین مراکز علمی، فرهنگی و مذهبی شیعیان افغانستان توصیف کرده و خواستار آزادی بازداشت‌شدگان، پایان برخوردهای خشونت‌آمیز و حل اختلاف از طریق گفت‌وگو شده‌اند. برخی از واکنش‌ها نشان می‌دهد این پرونده در نگاه بخشی از جامعه شیعه، دیگر صرفاً یک منازعه ملکی نیست و با مسئله هویت مذهبی آنان پیوند خورده است.

مطالبات بی‌پاسخ شیعیان چیست؟

همزمان، مراسم میلاد پیامبر اکرم(ص) در مسجد الزهرا(س) کابل نیز به محلی برای طرح مطالبات گسترده‌تر شیعیان تبدیل شد. سیدحسین عالمی بلخی، عضو شورای علمای شیعه افغانستان در این مراسم گفت بیانیه‌ای حاوی خواسته‌های این شورا برای رهبری طالبان در قندهار فرستاده شده، اما هنوز پاسخ مشخصی دریافت نشده است. رعایت احوال شخصیه شیعیان براساس فقه جعفری، حضور آنان در ساختارهای حکومتی و تشکیل کمیته‌ای برای پیگیری مستمر مسائل جامعه شیعه از مهم‌ترین این مطالبات است.
نورالحق انور، رئیس اداره امور حکومت طالبان، در پاسخ، حکومت موجود را «اسلامی و فراگیر» خواند و گفت قوانین بدون تبعیض میان شیعه و سنی اجرا می‌شود. بااین‌حال، نمایندگان شیعیان تأکید دارند وعده‌های مطرح‌شده باید در تصمیم‌های اجرایی بازتاب یابد.
شیعیان و هزاره‌ها در پنج سال گذشته بارها از محدود بودن حضورشان در مناصب ارشد، محدودیت‌های مذهبی، منازعات ارضی و وضعیت مراکز فرهنگی انتقاد کرده‌اند. رخدادهای خاتم‌النبیین(ص) اکنون این پرسش را جدی‌تر کرده است که آیا حقوق مذهبی، آموزشی و سیاسی شیعیان در ساختار کنونی افغانستان تنها در سطح وعده‌ها باقی می‌ماند یا به سیاستی عینی و ملموس تبدیل خواهد شد؟