ارمنستان پشت درِ کریدور میانی؛ ترکیه و آذربایجان مسیر جایگزین را می‌سازند

صلح میان ارمنستان و آذربایجان هنوز روی کاغذ مانده، اما قطارهای تجارت منتظر سیاست نمانده‌اند؛ ترکیه و آذربایجان ۲.۴ میلیارد یورو برای مسیر ریلی جدید کنار گذاشته‌اند و کریدور میانی نیز بی‌اعتنا به بن‌بست ایروان در حال گسترش است.

صلح معطل ماند، سرمایه حرکت کرد

۱۸ ماه پس از پاراف توافق صلح ارمنستان و آذربایجان در کاخ سفید، متن هنوز به توافقی امضاشده تبدیل نشده است. در همین فاصله، تحولات اقتصادی و زیرساختی منطقه وارد مسیر دیگری شده‌اند؛ مسیری که الزاماً از ارمنستان عبور نمی‌کند.

آبراهام حماده، نماینده کنگره آمریکا، در ۱۰ سپتامبر گفت توافق صلح «خیلی زودتر از آنچه تصور می‌شود» به نتیجه خواهد رسید؛ اما واقعیت زیرساختی قفقاز جنوبی نشان می‌دهد سرمایه‌گذاران و دولت‌ها حاضر نیستند برای تحقق این وعده منتظر بمانند.

طرح «تریپ» یا «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی» قرار بود از منطقه مِغری در جنوب ارمنستان عبور کند و آذربایجان را به نخجوان متصل سازد؛ مسیری ریلی، جاده‌ای، انرژی و ارتباطی که تحت حاکمیت ارمنستان تعریف شده است.

اما قطعه ۴۳ کیلومتری تریپ، در حالی که هنوز منابع مالی آن در حال تکمیل است، به‌تنهایی نمی‌تواند قطار تجارت منطقه را متوقف کند.

راه‌آهنی ۲.۴ میلیارد یورویی که ارمنستان را دور می‌زند

ترکیه و آذربایجان اکنون روی گزینه‌ای بسیار ملموس‌تر سرمایه‌گذاری کرده‌اند؛ خط ریلی ۲۲۴ کیلومتری قارص–دیلوچو(Kars–Dilucu) که نخجوان را مستقیماً به شبکه ریلی ترکیه متصل می‌کند. ارزش این پروژه ۲.۴ میلیارد یورو اعلام شده و ساخت آن قرار است از اواخر ۲۰۲۶ آغاز شود و تا ۲۰۳۰ به پایان برسد.

نکته تعیین‌کننده اینجاست" این خط اصلاً از خاک ارمنستان عبور نمی‌کند.

در سوی دیگر، کریدور میانی یا «مسیر حمل‌ونقل بین‌المللی ترانس‌خزر» نیز در دو سال گذشته مسیر خود را تثبیت کرده است؛ شبکه‌ای که چین را از طریق قزاقستان، دریای خزر، آذربایجان و گرجستان به ترکیه و اروپا متصل می‌کند و عملاً مسیرهای روسیه و ایران را دور می‌زند. این کریدور از سال ۲۰۱۹ شش برابر رشد کرده و در سال ۲۰۲۴ نیز ۶۳ درصد افزایش داشته است.

بنابراین مسئله دیگر فقط این نیست که آیا تریپ ساخته خواهد شد یا نه؛ مسئله این است که آیا زمانی که ساخته شود، هنوز جایگاهی تعیین‌کننده در شبکه‌ای خواهد داشت که سایر بخش‌های آن از هم‌اکنون در حال توسعه‌اند.

کریدور میانی منتظر ایروان نماند

در حالی که پرونده تریپ همچنان با مسئله تأمین مالی، اپراتور و وضعیت امتیاز راه‌آهن ارمنستان روبه‌روست، کشورهای دیگر مشغول ساختن اجزای کریدور هستند.

چین، قزاقستان، آذربایجان، گرجستان و ترکیه در آوریل ۲۰۲۶ در آستانه برای توسعه کریدور میانی برنامه‌ریزی کردند. چین نیز از اوت ۲۰۲۵ در یک سرمایه‌گذاری مشترک مرتبط با حمل‌ونقل کانتینری حضور دارد. اتحادیه اروپا نیز در نشست‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ خود حدود ۲۲ میلیارد دلار برای این کریدور تعهد کرده است.

در همین مسیر، آذربایجان راه‌آهن باکو–تفلیس–قارص را توسعه داده، ظرفیت بندر آلات در حال افزایش است و ازبکستان و آذربایجان نیز برای ایجاد ناوگان مشترک کشتیرانی خزر توافق کرده‌اند.

این زنجیره سرمایه‌گذاری یک پیام روشن دارد" کریدور میانی دیگر پروژه‌ای وابسته به حل مناقشه ارمنستان و آذربایجان نیست.

ارمنستان؛ دروازه کریدور یا تماشاگر آن؟

برای ارمنستان، مسئله فقط از دست دادن یک پروژه زیرساختی نیست؛ خطر اصلی این است که کشوری که می‌توانست بخشی از مسیر اصلی تجارت شرق و غرب باشد، در کنار مسیری قرار بگیرد که بدون آن توسعه یافته است.

حتی نیکول پاشینیان در اوت ۲۰۲۶ هشدار داد که سرمایه‌گذاران به دنبال راه‌هایی برای دور زدن بخشی از شبکه ریلی ارمنستان هستند و این وضعیت می‌تواند به معنای از دست رفتن درآمد، سرمایه‌گذاری و فرصت‌های شغلی برای کشورش باشد. او خواستار انتقال امتیاز راه‌آهن از مدیریت راه‌آهن روسیه به یک کشور ثالث قابل قبول برای ایروان و مسکو شد و هم‌زمان درباره رقابت با خط قارص–دیلوچو هشدار داد.

در چنین شرایطی، تریپ همچنان می‌تواند کوتاه‌ترین مسیر میان آذربایجان و نخجوان باشد و برای ارمنستان نیز درآمد ترانزیتی ایجاد کند. اما وزن اقتصادی آن به سرعت به این بستگی پیدا می‌کند که آیا پیش از شکل‌گیری مسیرهای جایگزین، زیرساخت واقعی آن ساخته خواهد شد یا نه.

مسئله اصلی قفقاز جنوبی دیگر فقط امضای توافق صلح نیست؛ سرمایه در حال رأی دادن با مسیرهایی است که می‌سازد. و اگر راه‌آهن قارص–دیلوچو پیش از حل بن‌بست سیاسی و اجرای تریپ پیش برود، ارمنستان ممکن است نه مانع کریدور میانی، بلکه کشوری باشد که کریدور از کنار آن عبور کرده است.