*وحدت مهاجرین و انصار
مهاجرین وانصار پرورش یافته ی دو محیط مختلف بودند، در طرز تفکر ومعاشرت فاصله ی زیادی با هم داشتند؛ اوسیان و خزرجیان که جمعیت انصار را تشکیل می دادند صدوبیست سال باهم جنگ کرده و دشمنان خونی همدیگر بودند و با این اختلافات ادامه حیات دینی وسیاسی مسلمانان به هیچ وجه امکان پذیر نبود ،ولی پیامبر (ص)‌تمام این مشکلات را با یاری خداوند خردمندانه حل نمود ، حضرت از طرف خدا مأمور شد که مهاجر وانصار را با یکدیگر برادر کنند؛ روزی در یک انجمن عمومی رو به هوا داران خود کرد وفرمود :‌«دو تا دوتا با یکدیگر برادردینی شوید». طبق بیان سیره ی ابن اسحاق پیامبر(ص)‌میان یارانش (از مهاجرین و انصار)‌پیمان برادری می بندد تا دوتن دو تن در راه خدا برادر می شوند. آنگاه دست علی بن ابیطالب(ع) را گرفته و فرمود: ‌این برادر من است. بدین سان رسول خدا(ص) که سرور پیامبران و امام پرهیزگاران وفرستاده پروردگار عالمیان است و در میان بندگان خدا همتا وهمانندی ندارد با علی بن ابیطالب (ع)‌برادر می شود.
این پیمان برای یاران پیامبر چنان عزیز است که بعدها وقتی عمر بن خطاب دیوان حقوق مجاهدان را تدوین می کند وبلال می خواهد به شام رفته جهاد کند عمر ازاومی پرسد حقوقت را اَی بلال به که می سپاری؟ می گوید: به ابو رویحه، من هرگز از او جدا نخواهم گشت! به احترام وبه سپاس آن پیمان برادری که رسولخدا میان آن دوبسته است...
پیامبرباطرح اخوت وبرادری توانست وحدت اسلامی را تحقق بخشد ومسلمانان راازخطرات تهدیدکننده، حفظ نمودند.
* وحدت دینی
پیامبر اعظم (ص) برای تحقق بخشیدن وحدت امت اسلامی در سخنانش پس از فتح مکه درمسجد الحرام می گوید:«‌المسلم ادا مسلم والمسلمون هم ید واحد علی من سواهم تتکافوا دمائهم یسعی بذنبهم ادناهم.»
امام صادق(ع)نیزاین قضیه راشرح داده است: مسلمان برادر مسلمان است، به اوستم نمی کند واو را خوار نمی سازد و به اوخیانت نمی کند، برعهده مسلمانان است که نسبت به پیوند با یکدیگر و یاری رساندن در شفقت و مواسات با نیازمندان و مهربانی نسبت به هم بکوشند تا همانگونه که خدای عزوجل فرمانتان داده است نسبت به هم مهربان باشند و نسبت به گرفتاری ایشان که از چشم شما پنهان مانده اهتمام داشته باشند؛ چنانکه گروه انصار دردوران رسول خدا(ص)این چنین بودند». پیامبر(ص) می فرماید :«دست خدا با جماعت است وشیطان همگام با کسی است که با جماعت به مخالفت پردازد». چنان که ملاحظه می شود ایجاد حس مشترک دینی بین مسلمانان در کلام زیبائی آن حضرت کاملا مشهود است. البته رمز وحدت در روح انسان با ایمان ودیندار وجود دارد ، به گفته مولوی: «جان گرگان وسگان ازهم جداست/ متحد جانهای مردان خداست». پیامبر مسلمانان رابرادر همدیگر می داند وباید مثل دست واحد محکم و استوار ازجامعه توحیدی دفاع نمایند.
* حذف اشرافی گری
یکی از راهکارهای پیامبر اعظم (ص) در جهت تحقق وحدت امت اسلامی نفی نژاد پرستی، قوم گرائی و تبعیض های ناروا بود؛ زیرا با ظهور اسلام درمیان اعراب مسئله نژاد پرستی وتفاخر به قبیله، فراوان وجود داشت. پیامبراعظم(ص) در راستای برقراری وحدت اسلامی، زید بن حارثه را فرمانده سپاه اسلام، بلال حبشی را مؤذن ویژه قرارمی دهد و ازسلمان فارسی ایرانی تجلیل می کرد وبه او مقام ومنزلت والا می بخشید تا به این ترتیب هم با تبعیض های موجود به مبارزه برخیزد وهم بتدریج ارزش های الهی را ملاک منصب ها ومنزلت های اجتماعی معرفی نماید.
پیامبر(ص) آشکارا اعلام می کند آن غلام حبشی واین سید قریشی (هردو) نزد من یکسان هستند و بدین سان آن حضرت منادی برحق مساوات اسلامی و بنیان گذار وحدت امت اسلامی است.
پیامبر اکرم(ص) درروایتی افتخار به اقوام گذشته را بی ارزش می خواند ومی فرمود: «‌آنانکه بقومیت خود تفاخر می کنند این کار را رها کنند وبدانند که آن مایه های افتخار ،جز ذغال جهنم نیستند واگر آنان دست ازاین کار نکشند نزد خدا از جعلهایی که کثافت را با بینی خو د حمل می کنند پست تر خواهند بود.»
درجنگ احد سلمان فارسی پس ازاین که ضربت را به یکی از افراد دشمن فرود آورد از روی غرور گفت:«‌خذها وانا الغلام الفارسی.»‌یعنی این ضربت را ازمن تحویل بگیر که من یک جوان فارسی هستم ، پیامبر (ص)‌پی برد که این سخن تعصبات دیگران رابرخواهد انگیخت، فورابه اوگفت که چرانگفتی منم جوان انصاری . یعنی چرابه چیزی که به آیین ومسلک مربوط است افتخار نکردی ومسئله ی قومی ونژادی را مطرح نموده ای!پیامبر(ص) در جای دیگر می فرماید:«‌عربیت پدر کسی به شمار نمی رود فقط زبانی گویایی است، آن که عملش نتواند اورا به جای برساند حسب ونسبش نیزاورا بجای نخواهد رساند.»‌
تأکیدات پیامبر (ص) درباره بی اساس بودن تعصبات قومی و نژادی اثر عمیقی در قلوب مسلمانان بالاخص در مسلمانان غیر عرب گذاشت وهمبستگی و وحدت درمیان مسلمانان ایجاد نمود. به همین دلیل مسلمانان اعم از عرب وغیر عرب اسلام را از خود می دانستند و به همین جهت تعصبات نژادی نتوانست مسلمانان غیر عرب را به اسلام بدبین کند.
اقبال لاهوری سیره آن حضرت را در جهت تحقق وحدت امت اسلامی مورد تأکید قرارداده واز راهبرد های بنیادین وحدت اسلامی به حساب آورده است وچنین می گوید:
نیست از روم وعرب پیوند ما
نیست پابند نسب پیوند ما
دل به محبوب حجازی بسته ایم
زین جهت با یکدیگر پیوسته ایم
رشته ما یک تولایش بس است
چشم ما را کیف صهبیاش بس است
مستی او ، تا بخون ما دوید
کهنه را آتش زد و نو آفر ید
عشق او سرمایه ی جمعیت است
همچو خون اندرعروق ملت است
عشق در جان ونسب در پیکر است
رشته عشق از نسب محکم تر است
عشق ورزی از نسب بایدگذشت
هم ز ایران وعرب باید گذشت
امت او، مثل او نور حق است
هستی ما از وجودش مشتق است .
* بهره گیری فرهنگی ازظرفیت های موجود
پیامبرخاتم(ص) در راستای تحقق وحدت اسلامی ازظرفیت موجود و مقتضیات جامعه آن زمان بهره برداری مناسب می کرده است که در این باره نقش کعبه و کیفیت استفاده پیامبر از آن به عنوان یکی از ابزارهای ارزشی وحدت، شایان توجه ودقت است.
پیامبر (ص) ‌از موقعیت مکانی و زمانی ایام حج در مقطعی که تمام مردم جزیرة العرب به ان جا می آمدند بهره می برد تا دعوت توحیدی خود را به بزرگان قبایل ارائه دهد. در متون تاریخی نام قبیله های «‌بنی حنیفه»،‌ «‌کنده»‌، « بنی صعصعه»‌، «‌کلب»‌ودیگران را در فراخوان حضرت می بینیم وحتی گرایش مردم یثرب به اسلام هم از طریق همین تدبیر در استفاده از موقعیت خانه خدا وموسم حج بوده است.
میزان کار آمدی این عمل در تمایل وکشش توده ها به سوی پیامبر(ص)‌به قدری بود که کفار ومشرکان را کاملا در موضع انفعالی قرار می داد. آن گونه که پیش از آغاز مراسم برای جلوگیری از شعاع نفوذ پیام نبی (ص) ‌به مشورت می پرداختند تا مناسب ترین شیوه های تبلیغی و روانی را برای تغییر اذهان مخاطبان ومردم به کار گیرند. بنابراین پیامبر(ص) با استفاده از ظرفیت موجود جامعه آن زمان ونقش کعبه مکرمه برای برپایی وحدت اسلامی استفاده می کرد که یکی از راهکارها ی بنیادین وحدت امت اسلامی بوده است.
* حمایت از محرومان
در راستای نفی تعصبات قومی، استراتژی حمایت از محرومان وبیچارگان نیز وجود دارد. این گروه که عمدتا بردگانی از مردان و زنان اند طبق قوانین حاکم، زیر پوشش حمایتی هیچ قوم و قبیله ای نبودند بنابراین از کلیه حقوق اجتماعی و سیاسی محروم می شدند و به دلیل وضعیت موجود حاکم سیاسی دوران جاهلی و نیز ناتوانی های گونا گون این افراد، امکان پی ریزی جامعه ای مستقل فراهم نبود.
در چنین شرایط بحرانی، مبارزه پیامبر اکرم (ص)‌با تبیعض ها و قوم گرایی ها و حمایت از محرومان سبب جذب این گروه به اسلام شد و بدین ترتیب گروه کثیری بر محور رسول خدا(ص)‌ وحدت اجتماعی و سیاسی پدید آوردند. در واقع محتوای فکری دعوت حضرت در اعلام اصالت تقوا وکرامت انسانی و نیز مقتضای عملکرد او ،نقش یک ابزار پویا بر ای ایجاد وحدت اسلامی بوده است.
چنین اعلام حمایت وجانبداری از محرومان به تدریج قلمروآن گسترش یافت به گونه ی که توانست نیروهای گریزان وستمدیده را به مرکز واحد هدایت نماید ووحدت امت اسلامی را نهادینه سازد.
*ششم؛ تحمل ومدارا
پیامبر (ص)‌ نه تنها در برابر منافقان تحمل ومدارا داشت بلکه در برابر مخالفان مثل یهود نیز با مدارا رفتار می نمود به گونه ای که رفتار شایسته آن حضرت موجب جذب آنان به اسلام می شده است.
پیامبراکرم با تحمل و مدارا و با چشم پوشی و گذشت ازامورات و مسایل شخصی بخاطر مصالح امت اسلامی وحدت جامعه اسلامی را بنیان نهاد. سر انجام آن حضرت توانستند اقتدار وعزت برای مسلمانان عصرش به ارمغان بی آورد.
*راهکار های وحدت امت اسلامی درعصر حاضر
وحدت جوهره قوام، پایداری و حیات هستی است و پیامبر سفیر وحدت اسلامی است؛ به گفته اقبال لاهوری :
برگ وساز کائنات از وحدت است
اندر این عالم حیات از وحدت است
پیامبر اعظم (ص)‌پیامبر وحدت ورسول رحمت است «‌وجعلنی رسول الرحمة ورسول الملاحم»
ندای وحدت طلبانه او فریاد وحدت طلبانه تمامی انبیاای الهی است واین آهنگ شیرین در حلقوم مبارک او به کمال نهائی خود می رسد؛به گفته مولوی:
نام احمد نام جمله انبیاء است
چونکه صد آمد نود هم پیش ما است
با توجه به راهکارهای ارایه شده درسیره نبوی برای رسیدن به وحدت امت اسلامی درزمانه وعصرکنونی، راهها عملی ذیل نیز پیشنهاد می شود:
1ـ مراجعه به قرآن، سنت و سیره نبوی وعترت رسول خدا(ص) که همواره مسلمانان را به وحدت وهمبستگی تاکید کرده اند.
2ـ تحمل نظرات مخالف ومدارا با پیروان مذاهب.
3ـ دوری از تعصبات خشک گوناگون ملی،‌ قومی ونژادی.
4ـ آشنائی شیعه وسنی از آراء ونظریات علمی یکدیگر با مطالعه کتب مربوط به یکدیگر.
5ـ تعامل اندیشمندان فرقه های گوناگون اسلامی وگفتگو های علمی جهت رفع سوءتفاهم ها.
6ـ آشنائی از توطئه های دشمن برای ایجاد اختلاف.
7ـ احترام به مقدسات یکدیگر.
8ـ دوری از تهمت وافترا نسبت به یکدیگر.
9ـ کنترول افراد تند رو که موجب نفاق وتفرقه می گردد.
10ـ تقویت نقطه های مشترک.
11ـ ایجاد مراکز آموزشی پژوهشی مشترک .
12ـ ایجاد رسانه ها ی پیام رسانی مشترک ، برای تقویت روح وحدت طلبی ، پیام رسانی سالم و...