در گفت وگو با مطصفی جوان پژوهشگر تاریخ معاصر واستاد دانشگاه به بازخوانی زمینه ها و روند این کودتا پرداخته ایم که در ادامه می‌خوانید.
آقای جوان آیا قیام 30 تیر1331 تأثیری در شکل گیری کودتای 28 مرداد 1332 داشته است؟
- بله.دکتر مصدق پس ازمنصوب شدن به نخست وزیری در مجلس هفدهم که در 7اردیبهشت سال 1331 گشایش یافت دو درخواست از شاه کرد.اول اینکه وزارت جنگ را به وی بسپارد و دوم اینکه به مدت 6 ماه اختیارات کشور را به دست وی دهد.در این قضیه محمد رضا شاه با دادن وزارت جنگ با مصدق مخالفت کرد و مصدق هم در تصمیمی ناهماهنگ با آیت‌ا... کاشانی ونیروهای مذهبی استعفای خود را نوشت وشاه نیز با کمال میل با استعفای وی موافقت کرد.
شاه پس از موافقت با استعفای دکتر مصدق پیشنهاد نخست وزیری را به احمد قوام ؛ فردی که قبل از این نیز3 باردر منصب نخست وزیری بود، داد و مجددا شاه و نخست وزیر به دیکتاتوری رو آوردند.
اما این مساله مورد تایید آیت ا... کاشانی واقع نشد و با بیانیه هایی با نخست وزیری احمد قوام و استعفای دکتر مصدق مخالفت کرد و گفت اگر قوام برکنار نشود من خود کفن پوشیده و قیام می‌کنم. با بی‌توجهی شاه به این موضوع مردم در 30 تیر 1331 مقابل مجلس تجمع کرده و با درگیری که بین نیروهای نظامی و مردم ایجاد شد تعدادی از مردم بی دفاع در حمایت از قانون اساسی و مخالفت با استبداد به شهادت رسیدند.
در پی این قیام قوام به ناچاراستعفا داد و شاه از طریق رادیو استعفای قوام را اعلام کرد و به این ترتیب درقیام 30 تیر 1331 مردم با حمایت مردم علیه دربار پهلوی و همچنین استبداد داخلی وخارجی پیروز شدند.
به رغم پیروزی ملت در قیام 30 تیر 1331چه عواملی موجب شکل گیری کودتای 28 مرداد 1332 شد؟
- همانطور که گفتم 30 تیر ماه سال 1331 اوج قدرت و وحدت نهضت ملی و مذهبی ایران بود.اما اختلافی که پس از قیام 30 تیر بین سران ملی ومذهبی به وجود آمد موجب بروز اختلافات شدید دربدنه نهضت ملی شدن صنعت نفت شد وسرانجام نهضتی که می‌رفت ملت در بند ایران را از یوغ استعمار آزاد کند با یک کودتای ضعیف به نابودی کشیده شد و سرنوشت ایران به دست استعمارگر تازه نفسی افتاد که تا 25 سال ملت ایران را به بردگی کشید.
منبع این اختلاف ها مبانی فکری آیت‌ا... کاشانی و دکتر مصدق بود. به طوری که افراد مذکور دو شخصیت با دو مبنای فکری متفاوت بودند. در واقع آیت‌ا... کاشانی شخصیتی روحانی ومبارز بود اما دکتر مصدق شخصیتی مبارز وملی گرا داشت. آیت‌ا... کاشانی خواستار نابودی استثمار در سراسر جهان اسلام بود، در حالی که مصدق تنها در صدد کوتاه کردن دست انگلیس از نفت ایران بود و تنها چیزی که آیت‌ا... کاشانی را به همکاری با دکتر مصدق وا داشته بود کوتاه کردن دست انگلیس از سیاست ایران بود. اما بعد ها این دو شخصیت به دلیل اختلافهای شخصی وعقیدتی از هم جدا شدند وهمین اختلاف ها موجب شد نیروهای استثماری در کودتای 28 مرداد به نفع خود از آن استفاده کنند.
البته تسامح مصدق در تنبیه گروه مخالفان یکی دیگر از دلایل شکل گیری کودتای مذکوربود. زیرا مصدق از تنبیه افرادی که مسبب شکل گیری قیام 30 تیر 1331 بودند سر باز زد در حالی که آیت‌ا... کاشانی تنبیه افراد خاطی ازجمله احمد قوام؛ پسر خاله مصدق را که بنا به تشخیص شورای ملی یکی ازمسببان قتل‌های قیام 30 تیر بوده از دکتر مصدق خواسته بود.
همچنین می‌توان انتصاب‌های غیر قابل توجیهی که توسط دکتر مصدق صورت گرفت را ازدیگر دلایل اختلاف بین سران نهضت ملی ومذهبی برشمرد. چراکه مصدق از ابتدا افرادی را در کابینه خود قرار داد که نارضایتی‌های زیادی در پی داشت. به عنوان نمونه سرلشگر زاهدی را برای وزارت کشور، باقر کاظمی (وزیر خارجه رضا خان) را به عنوان وزیر امور خارجه و جواد بوشهری که عامل نشان دار انگلیس بود را به وزارت راه منصوب کرد و درواقع این عوامل موجب شد حتی دوستان دکتر مصدق نسبت به انتصاب‌های وی واکنش نشان دهند واین مساله موجب جدایی مذهبیون و ملی گرایان شد.
انحلال مجلس هفدهم به دست دکتر مصدق نیزیکی دیگر از عوامل شکل گیری کودتای 28 مرداد 1332بود. زیرا مصدق در یک عمل ناهماهنگ با سایر نیروها، مجلس هفدهم را که می‌توانست در موقع کودتا به شدت از وی حمایت کند منحل کرد و در این شرایط کشورهای انگلیس وآمریکا نقشه‌های یک کودتا برای ضربه زدن به نیروهای ملی ومذهبی را برای رسیدن به منافع خود پی ریزی کردند. به این ترتیب در کودتایی در 25 مرداد سال 1332 محمد رضا شاه فرمان عزل دکتر مصدق را به دست سپهبد نصیری داد و خودهمراه همسرش ثریا از پایتخت به نوشهر رفت تا نتیجه کودتا را از دور نظاره کند.
نصیری با بردن این حکم به منزل دکتر مصدق دستگیر و زندانی شد و به این ترتیب کودتای 25 مرداد 32 شکست خورد. در پی این شکست شاه ابتدا از نوشهر به سوی بغداد واز آنجا به رم فرار کرد. اما اشتباهی که دکتر مصدق مرتکب شد این بود که اجازه نداد نیروهای ارتشی از اوضاع داخل پایتخت مراقبت کنند.وی حتی ازتوده مردم خواست به منازل‌شان رفته و به این ترتیب صحنه را خالی کرد وهمین مسأله موجب شکل گیری کودتایی دیگر در 28 مرداد شد.
چه کسانی در شکل گیری کودتای 28 مرداد 1332 شاه را یاری کردند؟
- پس از شکست کودتای 25 مرداد و واکنش دکتر مصدق نسبت به حمایتهای مردمی، نیروهای آمریکایی وانگلیسی کودتای دوم را به رهبری سپهبد زاهدی برنامه‌ریزی کردند. دراین کودتا با موفقیت، دکتر مصدق را دستگیر کردند. اراذل واوباش با رهبری شعبان جعفری (شعبان بی مخ) به خیابانها ریخته و به نفع شاه شعار سر دادند و بسیاری از افراد را مورد ضرب وشتم قرار دادند.
بنابراین در این زمان بود که دکتر مصدق شکست خورد و با اشغال پایتخت، سپهبد زاهدی به قدرت رسید. بنابراین می‌توان گفت در کودتای مذکور دو جبهه داخلی و خارجی شاه را یاری دادند که جبهه خارجی آمریکا وانگلیس بودند و در داخل عوامل وسرسپردگانی چون برادران رشیدیان، شعبان جعفری، سپهبد زاهدی و دیگرعوامل وابسته به نیروهای بیگانه نقشه اجرایی شدن کودتای 28 مرداد را انجام دادند.
نکته قابل توجه اینکه به دلیل اختلاف بین نیروهای ملی ومذهبی واکنشی جدی از سوی مردم نسبت به دستگیری مصدق دیده نشد و طی محاکمه ای که بعد ها دردادگاه صورت گرفت دکتر مصدق به مدت سه سال به احمد آباد مستوفی تبعید شد.
با توجه به دردست گرفتن قدرت توسط زاهدی چه عواملی موجب بازگشت محمد رضا شاه به ایران شد؟
- وی که از ترس محاکمه شدن توسط نیروهای ملی ومذهبی از کشور گریخته بود حتی پس از پیروزی کودتای 28 مرداد حاضر به بازگشت به کشور نبود، اما طی جلساتی که نیروهای آمریکایی و انگلیسی داشتند با هدف پیشگیری از نفوذ کمونیسم در منطقه و اینکه بتوانند به استثمار خود در ایران ادامه دهند شاه را متقاعد کردند به ایران بازگردد و این شد که شاه مجددا به قدرت رسید و از آن سال به بعد به دیکتاتوری خود شدت داد. ابتدا نیروهای ملی ومذهبی را دستگیرو تبعید،سایر احزاب را منحل وغیر قانونی اعلام کرد. سازمان اطلاعات و امنیت کشور ( ساواک ) را تأسیس نمود و تا سال 57 به مدت 25 سال به حکومت دیکتاتوری خود در ایران ادامه داد.