در هفتههای اخیر، نامهای از سوی شماری از نمایندگان دموکرات کنگره آمریکا به رهبری Joaquin Castro منتشر شد که در آن از دولت این کشور خواسته شده درباره برنامه هستهای اعلامنشده اسرائیل شفافسازی کند. این درخواست در حالی مطرح میشود که ایالات متحده دهههاست بهطور غیررسمی سیاست «ابهام هستهای اسرائیل» را پذیرفته و از طرح علنی آن خودداری کرده است.
این تحول، اگرچه به معنای تغییر فوری در سیاست رسمی آمریکا نیست، اما میتواند نشانهای از تغییر تدریجی در نگاه بخشی از نخبگان سیاسی این کشور نسبت به اسرائیل و نقش آن در معادلات هستهای خاورمیانه باشد.
ریشه یک سکوت طولانی
سیاست سکوت آمریکا درباره برنامه هستهای اسرائیل به اواخر دهه ۱۹۶۰ بازمیگردد؛ زمانی که بر اساس یک توافق غیررسمی میان Richard Nixon و Golda Meir، واشنگتن عملاً پذیرفت که در قبال برنامه هستهای اسرائیل موضعگیری علنی نداشته باشد.
از آن زمان تاکنون، اسرائیل نه داشتن سلاح هستهای را تأیید کرده و نه آن را رد کرده است؛ سیاستی که به «ابهام هستهای» معروف شده و به این کشور اجازه داده بدون فشارهای بینالمللی مشابه سایر کشورها، برنامه خود را پیش ببرد.
کارشناسانی مانند Avner Cohen این وضعیت را «یک راز آشکار» توصیف کردهاند؛ موضوعی که همه از آن اطلاع دارند اما بهصورت رسمی بیان نمیشود.
انتقادهای قدیمی، اما محدود
انتقاد از این سیاست در آمریکا موضوع تازهای نیست. در دهههای گذشته، برخی اندیشکدهها و کارشناسان کنترل تسلیحات بارها نسبت به پیامدهای این رویکرد هشدار دادهاند. از جمله Arms Control Association که از منتقدان استانداردهای دوگانه در سیاست هستهای آمریکا به شمار میرود.
چهرههایی مانند Daryl Kimball نیز بارها تأکید کردهاند که نادیده گرفتن برنامه هستهای اسرائیل، اعتبار سیاستهای عدم اشاعه آمریکا را تضعیف میکند.
با این حال، این انتقادها عمدتاً در سطح کارشناسی باقی مانده و کمتر به سطح تصمیمگیری سیاسی راه پیدا کرده بودند.
برجام و آغاز طرح جدیتر موضوع
با امضای Joint Comprehensive Plan of Action در سال ۲۰۱۵، بحث درباره «استاندارد دوگانه» در سیاست هستهای آمریکا پررنگتر شد. برخی سیاستمداران و تحلیلگران این پرسش را مطرح کردند که چگونه میتوان برنامه هستهای ایران را محدود کرد، در حالی که درباره اسرائیل سکوت اختیار شده است.
با این حال، حتی در آن زمان نیز این دیدگاه در میان سیاستمداران آمریکایی به جریان غالب تبدیل نشد و همچنان در حاشیه باقی ماند.
تغییر فضا در حزب دموکرات
تحولات سالهای اخیر، بهویژه جنگهای غزه و افزایش تلفات غیرنظامیان، باعث تغییر تدریجی نگاه بخشی از حزب دموکرات نسبت به اسرائیل شده است. در این فضا، درخواست برای شفافیت درباره برنامه هستهای اسرائیل نیز تقویت شده است.
اظهارات چهرههایی مانند Jeremy Shapiro نشان میدهد که این تغییر صرفاً یک موضع مقطعی نیست، بلکه بخشی از یک بازنگری گستردهتر در روابط آمریکا و اسرائیل به شمار میرود.
در همین راستا، نامه اخیر نمایندگان دموکرات را میتوان نشانهای از عبور از یک «تابوی سیاسی» دانست؛ تابویی که برای دههها مانع از طرح علنی این موضوع در سطح کنگره شده بود.
چرا افشای برنامه هستهای اسرائیل اهمیت دارد؟
حامیان این رویکرد معتقدند که ادامه سیاست سکوت، چند پیامد مهم دارد:
نخست، تضعیف اعتبار آمریکا در حوزه عدم اشاعه. به باور آنان، واشنگتن نمیتواند همزمان کشورهای منطقه مانند ایران یا عربستان را تحت فشار قرار دهد، اما درباره اسرائیل سکوت کند.
دوم، افزایش خطر سوءمحاسبه در منطقه. در شرایطی که تنشهای نظامی در خاورمیانه رو به افزایش است، نبود شفافیت درباره توان هستهای بازیگران مختلف میتواند به تشدید بحرانها منجر شود.
سوم، کاهش نظارت کنگره. برخی نمایندگان تأکید دارند که قوه مقننه باید از جزئیات توازن هستهای در منطقه آگاه باشد تا بتواند نقش نظارتی خود را ایفا کند.
موانع تغییر سیاست آمریکا
با وجود این تحولات، تغییر سیاست رسمی آمریکا در کوتاهمدت بعید به نظر میرسد. حمایت استراتژیک واشنگتن از اسرائیل، یکی از ارکان سیاست خارجی این کشور در خاورمیانه است و افشای رسمی برنامه هستهای اسرائیل میتواند پیامدهای گستردهای برای این رابطه داشته باشد.
علاوه بر این، خود اسرائیل نیز بهشدت مخالف هرگونه تغییر در وضعیت موجود است، چرا که سیاست ابهام به این کشور امکان میدهد بدون پذیرش تعهدات بینالمللی، بازدارندگی خود را حفظ کند.
جمعبندی
درخواست اخیر قانونگذاران دموکرات برای افشای برنامه هستهای اسرائیل، بیش از آنکه یک تغییر فوری در سیاست آمریکا باشد، نشانهای از یک تحول تدریجی در فضای سیاسی این کشور است.
اگرچه این روند هنوز در مراحل اولیه قرار دارد، اما میتواند در آینده به بازنگریهای جدیتر در سیاستهای هستهای و روابط آمریکا با اسرائیل منجر شود؛ موضوعی که پیامدهای آن نهتنها برای خاورمیانه، بلکه برای کل نظام عدم اشاعه جهانی قابل توجه خواهد بود.
نظر شما