تغییر قبله مسلمانان از بیتالمقدس به سوی کعبه معظمه، یکی از رویدادهای مهم تاریخ اسلام است که تنها یک تغییر ظاهری در جهت نماز نبود، بلکه آزمونی الهی برای سنجش ایمان، تسلیم و اطاعت مسلمانان به شمار میآمد. ماجرای تغییر قبله بهخوبی جایگاه رهبری الهی و ضرورت پیروی آگاهانه و بیچونوچرا از دستورهای او را در شکلگیری جامعه اسلامی آشکار میکند. پیرو این امر با حجتالاسلام دکتر علی محدث اردبیلی، پژوهشگر مدرسه عالی فقاهت عالم آلمحمد(ع) و مدرس سطوح عالی حوزه و دانشگاه به گفتوگو پرداختهایم.
تقویت هویت مستقل امت اسلامی
حجتالاسلام دکتر علی محدث اردبیلی با اشاره به ابعاد هویتساز این رویداد، بیان کرد: تغییر قبله به ما میگوید دین در «اصول» ثابت است، اما در «جهتها» انعطافپذیر. قبله عوض شد، اما اطاعت نه. پیام اصلی تغییر قبله این است: مؤمن کسی است که وقتی فرمان الهی میرسد، حتی در میانه نماز، جرئت تغییر جهت دارد؛ نه کسی که پشت عادتها پنهان میشود. امروز هم دینداری، یعنی شجاعت اصلاح مسیر در زمان روشن شدن حق. این رخداد نشان داد اسلام، ادامه ادیان توحیدی است اما ذیل هیچکدام تعریف نمیشود. قرآن آن را آزمونی برای تبعیت آگاهانه از فرمان الهی معرفی میکند: «لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ». براساس تفسیر اهلبیت(ع)، قبله نماد مرکز ولایت و رهبری الهی است (نَحْنُ کَعْبَةُ اللَّهِ وَ نَحْنُ قِبْلَةُ اللَّهِ) و این یعنی جامعهای که پیوند خود با ولیّ حق و نظام ولایت را از دست دهد، در بزنگاهها سرگردان خواهد شد.
تغییر قبله تمرینی بود برای پذیرش حکمرانی الهی؛ اینکه جامعه اسلامی یاد بگیرد در بزنگاههای حساس، جهت خود را با ولیحق تنظیم کند، حتی اگر هزینه اجتماعی داشته باشد. در عصر غیبت نیز امت اسلامی بدون پیوند با امام عصر(عج) و نظام ولایت، دچار سرگردانی سیاسی میشود. پیام ۱۵ رجب روشن است: جامعهای که قبله سیاسیاش روشن نباشد، دیر یا زود، در برابر قبلههای جعلی زانو میزند.
قرآن صریحاً این رخداد را ابزار «تمیز هویتی» معرفی میکند: «لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ»؛ یعنی قبله، معیار شناسایی پیروان واقعی شد.
تغییر قبله فراتر از یک حکم عبادیِ صرف، حامل پیامهای عمیق اجتماعی و تمدنی برای وحدت و انسجام امت اسلامی است؛ بهویژه اگر آن را در نسبت با دنیای متکثر و پرچالش امروز بخوانیم. این پیامها به شکل تیتروار چنین است.
۱. وحدت حول «محور الهی»، نه عادت تاریخی
وحدت مسلمانان بر امر الهی زنده و جاری استوار است، نه بر سنت یا عادتهای پیشین. مسلمانانِ صدر اسلام سالها (حدود۱۶ سال) به سوی بیتالمقدس نماز خوانده بودند، اما با صدور فرمان جدید، بدون تردید و تعلل، جهت خود را تغییر دادند.
۲. قبله واحد، نماد امت واحد
قبله در اسلام صرفاً یک جهت جغرافیایی نیست؛ نماد جهتگیری جمعی امت است. در جهانی که مسلمانان بهلحاظ سیاسی، فکری و فرهنگی پراکندهاند، بازگشت به «ارزشهای مشترک» شرط بازسازی انسجام امت است.
۳. قطع وابستگی هویتی به دیگران
وحدت مسلمانان زمانی ممکن است که هویت خود را از شرق و غرب، رسانهها و قدرتهای جهانی نگیرند و معیار حق و باطل را درون منظومه فکری اسلام بجویند.
۴. اطاعت جمعی؛ پیششرط انسجام اجتماعی
امتِ منسجم، امتی است که بتواند در بزنگاهها تصمیم جمعی بگیرد و بر سر اجرای آن بایستد؛ حتی اگر این تصمیم با سلیقهها، تحلیلها یا منافع کوتاهمدت برخی ناسازگار باشد.
۵. وحدت، محصول ایمان آگاهانه است نه اجبار
انسجام واقعی امت با شعار و فشار سیاسی شکل نمیگیرد؛ بلکه با ایمان آگاهانه، اعتماد به رهبری مشروع و پذیرش هزینههای وحدت بدست میآید.
فلسفه تغییر قبله به زبان ساده
وی در ادامه با توجه به فحوا و چرایی تغییر قبله، فلسفه این امر را در سه تصویر ملموس توضیح داد:
۱. قبله؛ «جهتیاب اخلاقی و هویتی»
تغییر قبله نشان داد هدایت واقعی همیشه ثابت است، اما مسیرهای تاکتیکی میتواند تغییر کند تا امت دچار خطا یا وابستگی به دیگران نشود. مسیر ایمان و اخلاق، گاهی نیاز به بازنگری و اصلاح دارد، اما هدف همواره همان است.
۲. تمرین استقلال و تصمیم جمعی
تغییر قبله، در حالی که همه مسلمانان نماز را آغاز کرده بودند، نیازمند اطاعت سریع و هماهنگ بود. برای جوانان امروز میتوان گفت در زندگی اجتماعی و سیاسی، گاهی لازم است با شجاعت از مسیر جمعی درست حمایت کنیم، حتی اگر با عادتها یا فشارهای محیطی متفاوت باشد.
۳. قبله؛ نماد امامت و هدایت الهی
قبله فراتر از مکان، نشاندهنده خط امامت اهلبیت(ع) است و این مسیر در عصر غیبت در ولایت فقیه تداوم یافته؛ همانگونه که امام خمینی(ره) فرمود ولایت فقیه همان ولایت رسولالله(ص) است.
نظر شما