یکی از این دو نسخه، نسخه کتابخانه ملی اتریش، که تاریخ کتابت هم دارد و در سال ۴۴۷ قمری (یعنی کمتر از ۴۰سال پس از مرگ فردوسی) کتابت شده و قدیمیترین نسخه خطی تاریخدار زبان فارسی هم هست، به خط اسدی توسی، شاعر و لغتشناس مشهدی است که از او کتاب گرانسنگ «لغت فُرس» یا همان «فرهنگ اسدی» هم بهجا مانده.
دیگر نسخه کتاب الابنیه در قرن ششم نسخهنویسی شده و در کتابخانه ملی مجلس شورای اسلامی نگهداری میشود.
کتاب الابنیه عن حقایقِ الادویه، عمدتاً درباره خواص داروها و بد و خوب آنهاست؛ داروهایی که عمدتاً پایه گیاهی دارند. علاوه بر این در این کتاب، درباره سود و زیان خوراکیها هم بحث شده؛ از جمله درباره گوشت پرندهها. بخشی از این بحث را، همراه توضیحات داخل پرانتزش، اینجا مینویسم. این نکته را هم ذکر کنم که در آن روز و روزگار، شکار پرندهها کم و بیش رایج بوده و آسیب چندانی به همراه نداشته، اما در روزگار ما، زیستبومها شکنندهتر از این حرفها هستند.
امیدوارم خواندن این متنِ شیرینِ کهنِ خراسانی، به مختصر زحمتش بیرزد.
اما گُوشت بَط (مرغابی) و سیقا (سیکا/ گونهای مرغابی یا اردک) گرم و نرم است، و غذایی که از ایشان خیزد بد است و فضول (بخشهای بهدردنخور) اندر ایشان بیش است؛ زود اندر تب افکند، و گوشت مُخلفِ (جوجهای که تازه پر درآورده) وی بهتر از آنِ خرد و بزرگش.
و اما گوشت حِباری (هوبره/ پرنده درشت صحراهای خراسان) که جَرز خوانندش، گرم است و رطوبت بسیار دارد، و هر چه خُرد و مخلف بود از او، بهتر که مسمن (پرورده شده/ چاق).
و اما گوشت قُنبَره (چکاوک/ جَل) غذایی محمود (پسندیده) دارد، و قولنج را سود کند، چون سپیدبا (آش و آبگوشت سفید/ آش گوشت و ماست) کنند به زیت (روغن زیتون) و شبت (شوید) و دارصینی (دارچین).
و گوشت خَرُوس کهن چون به سپیدبا کنند، به زیت و نخود و بسبایج (گونهای سبزی/ نوعی سرخس) درشت کوفته، قولنج را منفعت عظیم دهد.
و گوشت فاخته (قمری/ موسیکوتقی) و وَرشان (کفتر چاهی) غذایی بد دهد و سودا انگیزد.
و گوشت کلنگ (کلنگقطار/ درنا) سخت است و عَسر (چغر و بَد بدن) و دیرگوار.و همچنین گوشت طاوُس
و این چنین گوشت را دو سه روز باید هِشتن و بیاویختن و سنگی گران از پای اوی اندر بستن، تا گوشت وی سست شود. و هر چه گوشت وی سخت بُود، چنین باید کرد از مرغ و چهارپای، تا آن سختیِ اوی، سست شود.
و اما اندامهای مرغ (انواع پرندهها) زودگوارتر و کم غذاتر، بال است، و بَتر (بدتر) بالی از بالهای مرغان، آنِ مسمن باشد از خردگان، و همچنان گردن، و آن را که سال بسیار بود، هیچ خیری اندر بال و گردن ایشان نیست؛ که سخت دیر بگوار (قابل هضم) شود.
اما قوانص (جمع قانصه به معنی سنگدان) همه غلیظ است، و دیر گوار و سخت، ولیکن چون بگوار شده بُود، غذا بسیار دهد، و از پس اوی، آنِ (یعنی سنگدانِ) کَرَک (کَرَّک / بلدرچین) مسمن... .
۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵ - ۰۳:۵۶
کد مطلب: ۱۱۴۸۱۴۳
«الابنیه عن حقایقِ الادویه»، قدیمیترین کتاب فارسی در زمینه داروشناسی و یکی از کهنترین آثار نثر فارسی است؛ نوشته ابومنصور موفق هروی؛ داروشناس خراسانی دربار سامانی. کتاب، در نیمه نخست قرن پنجم نوشته شده و تنها دو نسخه از آن موجود است.
زمان مطالعه: ۲ دقیقه





نظر شما